Muhammed: tarihî kayıtlar

Kısa cevap #

Muhammed 570 civarında Mekke'de doğdu ve 632'de Medine'de öldü. Müslüman geleneğine göre yetim bir çocuktu; önce çoban, sonra tüccar oldu ve varlıklı bir tüccar kadınla evlendi. 40 yaşlarında Allah'tan vahiy aldığını vaaz etmeye başladı. 622'de Medine'ye göç ettikten sonra şehrin siyasi yöneticisi ve bir askerî komutan oldu. Kendi takipçilerinin kaynakları, bizzat yönettiği 27 baskın ve gönderdiği 38 sefer sayar. Öldüğünde Arabistan'ın büyük bölümünü yönetimi altına almıştı.

Müslümanlar onun son peygamber olduğuna ve Kuran'ın ona vahyedilen Allah kelamı olduğuna inanır. Bu bir inanç meselesidir. Tarih yalnızca kayıtların ne gösterdiğini söyleyebilir: vaiz, ardından yönetici ve general olan bir tüccar. Seküler tarihçiler genellikle Kuran'ı onun kendi vaazlarının kaydı olarak ele alır.

Bu sayfa Müslüman kaynaklarını kullanır; başta en eski biyografiyi (İbn İshak, İbn Hişam'ın düzenlemesiyle, Guillaume'un 1955 tarihli çevirisinde) ve Sünni Müslümanların en güvenilir kabul ettiği iki hadis derlemesi olan Sahih-i Buhari ile Sahih-i Müslim'i. Kuran ayetleri Pickthall'ın çevirisinden aktarılmıştır.

1. Gerçekte ne kadarını biliyoruz? #

Muhammed'in hayatı hakkında bilinenlerin neredeyse tamamı, ondan çok sonra yaşamış Müslüman yazarlardan gelir. Tarihçi Patricia Crone, "hayatına dair Müslüman edebî kaynakların ancak MS 750-800 civarında, yani ölümünden yaklaşık dört ila beş kuşak sonra başladığını" yazdı.¹ İbn İshak 767–768'de öldü ve biyografisi yalnızca sonraki baskılarda, başta İbn Hişam'ınkinde (ö. 833–834) günümüze ulaştı. Diğer erken dönem biyografi yazarları, el-Vâkıdî, İbn Sa'd ve et-Taberî, 9. ve 10. yüzyıllarda yazdı.²

Kuran'ın kendisi neredeyse hiç tarih ya da isim vermez. Muhammed'in adını yalnızca dört kez anar (3:144, 33:40, 47:2, 48:29).¹

Müslüman olmayan kaynaklar onun var olduğunu doğrular. 632–634'te yazılmış Yunanca bir Hristiyan metni olan Doctrina Jacobi, "Sarazenler arasında sahte bir peygamberin ortaya çıktığını" bildirir. 660 civarına ait bir Ermeni tarihi onu bir tüccar ve vaiz olarak anar.¹² Crone şu sonuca vardı: "Muhammed'in var olduğuna hiç şüphe yoktur."¹

Oxford'dan Nicolai Sinai, Britannica için yazdığı maddede biyografilerde "bir miktar halk efsanesi birikimi" olmasını bekler, ancak temel ana hatların tarih dışı olduğunu düşünmek için "ikna edici bir neden" görmez.² Dolayısıyla aşağıdaki olgular Müslüman geleneğinin bildirdikleridir. Çoğu, Müslümanların kendilerinin yetkili kabul ettiği kaynaklardan gelir.

2. Doğum, aile ve iş #

• Doğum. Muhammed, geleneğe göre 570'te Mekke'de, Kureyş kabilesinin Haşim boyunda doğdu.² Babası Abdullah "annesi henüz hamileyken öldü"; annesi Âmine ise "o altı yaşındayken" öldü.³ Önce dedesi, ardından amcası Ebu Talib tarafından büyütüldü.³
• Çoban. İbn İshak onun şöyle dediğini aktarır: "Sürü gütmemiş hiçbir peygamber yoktur."³
• Tüccar. Çocukken amcasının kervanlarıyla Suriye'ye yolculuk etti.³ İbn İshak, Hatice'yi kendisi adına ticaret yapmaları için adam tutan "itibarlı ve varlıklı bir tüccar kadın" olarak tanımlar. Muhammed onun mallarıyla Suriye'de ticaret yaptı ve parasını ikiye katladı; Hatice de ona evlenme teklif etti. Muhammed 25 yaşındaydı.³ Britannica evliliği 595'e tarihler ve Hatice'yi "varlıklı bir dul" olarak niteler.² Hatice, yaklaşık 25 yıl sonra ölene kadar onun tek eşiydi. Evlendiğindeki yaşı belirsizdir: gelenek çoğunlukla 40 der, başka rivayetler 28 der, İbn İshak ise yaş vermez.

3. İlk vahiyler #

Geleneğe göre vahiyler 610'da Mekke yakınlarındaki Hira Dağı'nda bir mağarada başladı.² Sahih-i Buhari'nin kaydına göre bir melek ona "oku" dedi, o da "Ben okuma bilmem" diye cevap verdi. Titreyerek eve, Hatice'nin yanına döndü ve "Örtün beni! Örtün beni!" ve "Başıma bir şey gelmesinden korkuyorum" dedi. Hatice onu, İbranice kutsal metinleri okuyabilen bir Hristiyan olan amcasının oğlu Varaka'ya götürdü; Varaka da onu rahatlattı.⁴

İbn İshak, Muhammed'in önce "şair ya da cinlenmiş" olmaktan korktuğunu ve kendini dağdan atmayı düşündüğünü aktarır.⁵ Buhari'deki bir rivayet, vahiyler kesildiğinde onun "birkaç kez kendini yüksek dağların tepelerinden atmaya niyetlendiğini" söyler. Müslüman eleştirmenler, bu satırın daha sonraki bir râvi tarafından bir isnat zinciri olmadan eklendiğine dikkat çeker.⁶

"Şeytan ayetleri". İbn İshak'ın biyografisi, et-Taberî'nin versiyonunda, Mekke'de geçen bir olayı aktarır. Muhammed üç putperest tanrıçanın adını anan ayetleri (53:19–20) okudu ve Şeytan onun diline bu tanrıçaları öven sözler koydu: "bunlar şefaati kabul edilen yüce Garânîk'tir". Bunun üzerine putperest Mekkeliler Müslümanlarla birlikte secdeye kapandı. Rivayete göre daha sonra melek Cebrail onu azarladı ve Şeytan'ın her peygamberin okuyuşuna müdahale ettiğini söyleyen bir ayet indi (22:52).⁷ Bugün Müslümanların çoğu bu hikâyeyi reddeder. Ancak Harvard'lı âlim Şehab Ahmed, ilk iki yüzyılın Müslümanlarının onu yaygın olarak tarihî bir olay kabul ettiğini tespit etti.⁸

Okuma biliyor muydu? Kuran ona en-nebiyyü'l-ümmî der; Pickthall bunu "ne okuyabilen ne de yazabilen Peygamber" diye çevirir (7:157; Pickthall'ın 1930 tarihli İngilizcesinden çevrilmiştir).⁹ Müslüman geleneği bunu Kuran'ın bir mucize olduğunun kanıtı sayar. Birçok Batılı âlim, ümmî kelimesinin başka yerlerde kutsal kitabı olmayan bir halkı ifade ettiğine (62:2, 3:20) dikkat çeker; dolayısıyla kelime "okuma yazma bilmeyen" değil "gayriyahudi" anlamına gelebilir.⁹ Buhari, onun Hudeybiye antlaşmasını bizzat kendisinin yazdığını aktarır.¹⁰ Soru çözüme kavuşmuş değildir.

4. Vaizlikten yöneticiliğe #

Mekke'de yaklaşık 12 yıl boyunca Muhammed putperestliğe karşı vaaz verdi ve küçük bir taraftar kitlesi kazandı. 622'de o ve takipçileri, daha sonra Medine adını alacak olan Yesrib'e göç etti. Hicret denen bu göç, İslami takvimin birinci yılını belirler.²

Medine'de Muhammed bir devletin başı oldu. İbn İshak, şehirdeki Müslümanlar ile Yahudi kabileleri arasındaki ilişkileri düzenleyen ve sıklıkla Medine Anayasası olarak adlandırılan bir belgeyi korur. Belge şöyle başlar: "peygamber Muhammed'den bir belge".¹¹ Tüm savaş ganimetlerinin beşte birini "Allah için ve elçi için" ve onun akrabaları, yoksullar ve yolcular için alıyordu (8:41).¹² Elçiler gönderdi ve antlaşmalar yaptı. 625 ve 627'de Mekke saldırılarını püskürttü, 628'de Mekke ile ateşkes yaptı, 630'da şehri aldı ve 632'deki haccı yönetti.²

5. Askerî komutan #

İbn İshak, Muhammed'in askerî kariyerini ayrıntılı biçimde sayar:

• "Elçi yirmi yedi baskına bizzat katıldı." "Fiilen dokuz çarpışmada savaştı": Bedir, Uhud, Hendek, Kurayza, el-Mustalik, Hayber, Mekke'nin fethi, Huneyn ve Taif.¹³
• Bunlara ek olarak "otuz sekiz" sefer ve akın birliği gönderdi.¹³
• Sahih-i Buhari'de, Muhammed'in kaç sefere komuta ettiği sorulan bir sahabe "On dokuz" diye cevap verdi.¹⁴

Medine'den yapılan ilk baskınlar Mekke ticaret kervanlarına yönelik saldırılardı. 624'teki Bedir Savaşı, Ebu Süfyan'ın yönettiği bir kervana el koyma girişimi olarak başladı.¹³ Kuran şöyle der: "Savaş ganimetleri Allah'a ve elçiye aittir" (8:1).¹²

Benî Kurayza (627). Hendek Savaşı'ndan sonra Müslümanlar, düşmanın tarafını tutmakla suçladıkları Medine'nin bu Yahudi kabilesini kuşattı. Kabilenin akıbeti, "erkeklerin öldürülmesine, malların paylaştırılmasına, kadınların ve çocukların esir alınmasına" hükmeden Sa'd bin Muaz'a bırakıldı. Muhammed, Medine çarşısında hendekler kazdırdı ve "o hendeklerde boyunlarını vurdu". İbn İshak onların "toplam 600 ya da 700 kişi olduğunu, ancak bazılarının bu rakamı 800 ya da 900'e kadar çıkardığını" söyler.¹⁵ Bazı modern âlimler bu ölçeğe itiraz eder.

Hayber (628). Buhari şunu kaydeder: "Peygamber onların savaşçılarını öldürttü, çocuklarını ve kadınlarını esir aldırdı." Esirler arasında, kocası az önce öldürülmüş olan Safiyye de vardı. Muhammed onu azat etti ve onunla evlendi.¹⁶

Eleştirmenlerin öldürülmesi. Kanonik hadis derlemeleri, Muhammed'in emrettiği öldürmeleri kaydeder:

• Yahudi bir şair olan Ka'b bin Eşref. Muhammed sordu: "Allah'a ve Elçisine eziyet etmiş olan Ka'b bin Eşref'i kim öldürmek ister?" Gönüllü olan kişi, onu kandırmak için "(yalan) bir şey söylemek" için izin istedi, izin verildi ve onu öldürdü.¹⁷
• Hayber'in Yahudi liderlerinden Ebu Râfi'. "Allah'ın Elçisi, Yahudi Ebu Râfi'yi (öldürmek) için Ensar'dan bazı adamlar gönderdi." Gece evinde öldürüldü.¹⁸
• İbn İshak ayrıca, Muhammed'in "Kim beni Mervan'ın kızından kurtaracak?" diye sormasının ardından iki şairin, Esma bint Mervan ile yaşlı Ebu Afek'in öldürüldüğünü aktarır.¹⁹ Bu iki hikâye Buhari'de ya da Müslim'de yer almaz ve tam bir râviler zincirine sahip değildir; bu nedenle güvenilirlikleri tartışmalıdır.

6. Eşler, cariyeler ve köleler #

• Eşler. İbn Hişam onun "on üç kadınla evlendiğini" kaydeder.²⁰ Britannica, onun "genellikle 14 eşi ya da cariyesi olduğunun söylendiğini" belirtir.² Hatice'nin ölümünden sonra aynı anda birkaç kadınla evli oldu; bu, Kuran'ın diğer erkekler için koyduğu dört eş sınırının ötesindeydi. Kuran ona bu izni "yalnızca sana, (diğer) müminlere değil" diyerek verir (33:50).²¹
• Aişe. Sahih-i Buhari, "Peygamber'in onunla altı yaşındayken evlendiğini ve evliliğini o dokuz yaşındayken tamamladığını" aktarır.²² İbn Hişam yedi ve "dokuz ya da on" yaşlarını verir.²⁰ Bazı modern Müslüman yazarlar onun daha büyük olduğunu savunur; kanonik hadisler altı ve dokuz der.
• Zeyneb bint Cahş, Muhammed'in evlatlığı Zeyd'in eşiydi. Zeyd onu boşadıktan sonra, Muhammed'in onunla evlenmesine izin veren bir ayet indi: "ta ki… müminler için evlatlıklarının eşleri konusunda bir günah olmasın" (33:37).²³ Aişe'nin, Muhammed herhangi bir ayeti gizleseydi "bu Ayeti gizlerdi" dediği rivayet edilir.²³
• Esirler ve cariyeler. Kuran ona "Allah'ın sana savaş ganimeti olarak verdiklerinden sağ elinin sahip olduklarını" helal kılar (33:50).²¹ Benî Kurayza'dan bir esir olan Reyhane, Muhammed tarafından "kendisi için" seçildi ve onun cariyesi olarak kaldı.¹⁵ Ona hediye olarak gönderilen Mısırlı Hristiyan bir köle olan Mariye, "peygamberin cariyesiydi" ve ona bebekken ölen oğlu İbrahim'i doğurdu.²⁴ Bir başka esir olan Cüveyriye ile evlendi.²⁰
• Köleler. Buhari "Allah'ın Elçisinin siyah bir kölesinden" söz eder; Müslim onun adını Rebah olarak verir.²⁵ Müslim ayrıca Muhammed'in bir köleyi "iki siyah köle karşılığında" "satın aldığını" aktarır.²⁶ Evlatlığı Zeyd, azat edilmeden önce onun kölesiydi.²⁰

7. Ölüm ve halefiyet #

Muhammed 8 Haziran 632'de, yaklaşık 62 yaşında, Medine'de Aişe'nin kollarında öldü.²²⁷ Ölüm döşeğinde, Hayber'de yediği zehirli yemeğin acısını hâlâ hissettiğini söyledi. İbn İshak zehirleyenin Hayberli Yahudi bir kadın olan Zeyneb bint el-Haris olduğunu belirtir.²⁸

Tartışmasız bir halef bırakmadı. Ölüm döşeğinde yazı malzemesi istediğinde, sahabeleri bunları getirip getirmeme konusunda tartıştı.²⁹ Medine'deki bir toplantıda sahabeleri Ebu Bekir'i seçti. Şii Müslümanlar, Muhammed'in amcasının oğlu ve damadı Ali'yi tayin ettiğine inanır. Bu anlaşmazlık, Sünni ve Şii İslam arasındaki ayrılığın kökenidir.³⁰ Ölümünden sonraki bir yüzyıl içinde halefleri İspanya'dan Orta Asya'ya uzanan bir imparatorluk fethetmişti (bkz. Kuran sayfası).

8. İslam'dan önce Allah #

"Allah" adı Muhammed'le başlamadı. "Muhtemelen" Arapça el-ilâh, yani "tanrı" kelimesinin kısaltılmış biçimidir.³¹ Muhammed'in kendi babasının adı, İslam başlamadan yıllar önce, "Allah'ın kulu" anlamına gelen Abdullah'tı.³ Kuran'ın kendisi, Mekke putperestlerinin Allah'ı zaten yaratıcı olarak andığını söyler: "eğer onlara: Gökleri ve yeri kim yarattı… diye sorsan, Allah derler" (29:61; ayrıca 31:25).³² Putperestler Allah'a daha küçük tanrı ve tanrıçalarla birlikte tapıyordu. Muhammed'in mesajı, Allah'ın tek ilah olduğuydu.³³ Arap Hristiyanlar bu kelimeyi İslam'dan önce kullanıyordu ve bugün de kullanıyor.

9. Kuran'ı kim yazdı? #

Fiziksel kanıtlar erken bir metni destekler. Birmingham Kuran parçasının parşömeni karbon yöntemiyle "%95,4 doğrulukla MS 568 ile 645 arasına" tarihlendi.³⁵ Kazınıp üzerine yeniden yazılmış erken bir el yazması olan San'a palimpsestinin alt katmanı, standart metinden farklı bir ifadeye sahiptir. Bu, metnin başlangıçta hâlâ değişken olduğunu düşündürür.³⁶

Bazı pasajlar, Muhammed'in kişisel koşullarına verilmiş cevaplar gibi okunur: Zeyneb'le evliliğine izin (33:37), dört eş sınırından muafiyeti (33:50) ve eşlerini memnun etmek için kölesini kendine haram kıldığı için bir azar (66:1).²¹²³³⁷ Müslümanlar bunları bir peygambere yönelik ilahî rehberlik olarak okur. Seküler tarihçiler ise bunları bir liderin vahiy sesiyle dile getirilmiş kendi sözleri olarak okur.

10. Tarihçiler onu nasıl tanımlıyor #

Tarihçiler onu çok farklı biçimlerde değerlendirir:

• "Peygamber ve devlet adamı." W. Montgomery Watt'ın klasik biyografisi (1961) bu başlığı taşır.³⁸ Michael Hart'ın The 100 (1978) adlı kitabı, hem dinî hem siyasi hayatta başarılı olduğu için onu tarihin en etkili kişisi olarak sıraladı.³⁸
• Savaş beyi. Robert Spencer (The Truth About Muhammad, 2006) gibi eleştirmenler onu, dinini zorla yayan bir savaş beyi olarak tasvir eder.³⁸
• Tarihî bir insan. Crone, Sinai ve Hugh Kennedy gibi seküler tarihçiler onu tarihî bir figür olarak ele alır: yeni bir tek tanrıcılık vaaz eden ve Medine'de bir devlet ve ordu kuran Mekkeli bir tüccar.¹²³⁸

Kayıtların gösterdiği. İslam'ın kendi en güvenilir kaynaklarının kanıtlarına göre Muhammed:

• vaiz olan bir tüccardı;
• ardından vergi toplayan, yargılayan ve antlaşmalar yapan bir yöneticiydi;
• 27 baskını bizzat yöneten ve 38 tane daha gönderen bir komutandı;
• eleştirmenlerin öldürülmesini emreden ve yüzlerce esirin idamını onaylayan bir yöneticiydi;
• savaşlarının esirleri arasından eşler ve cariyeler alan bir adamdı.

Tarihî kayıtlarda insani olanın ötesinde bir şey gösteren hiçbir şey yoktur. Allah'ın onunla konuşup konuşmadığı, tarihin cevaplayamayacağı bir inanç sorusudur.

Kaynaklar #

Sonraki: Avrupa →