Araştırma dosyası

Şeriat hukukunun ne olduğu, klasik kurallarının neyi gerektirdiği, bugün nerede devlet hukuku olarak uygulandığı, modern bir demokrasiyle bağdaşıp bağdaşmadığı ve bir vaka çalışması olarak Britanya'da nasıl işlediğine dair kaynaklı bir brifing. Araştırma 30 Eylül 2026 itibarıyla günceldir. Her olgusal iddia numaralı bir kaynak taşır.

1. Özetle bulgular #

1. Şeriat yalnızca bireysel bir ibadet değil, eksiksiz bir hukuk sistemidir. Klasik biçimiyle ibadeti, evliliği, boşanmayı, mirası, ticareti, suçu, savaşı ve gayrimüslimlere yönelik muameleyi düzenler. Batı hukukuyla çatışan kurallar, dört Sünni mezhebin tamamının ve başlıca Şii mezhebinin standart hukuk el kitaplarında yer alır (bölüm 2 ve 3).
2. Klasik kurallar tasarımı gereği eşitsizdir. Mali konularda bir kadının tanıklığı bir erkeğinkinin yarısı sayılır (Kuran 2:282); kız çocuğu erkek çocuğun payının yarısını miras alır (Kuran 4:11); koca istediği zaman boşanabilirken kadın genellikle boşanamaz; Müslüman yönetimi altındaki gayrimüslimler özel bir vergi öder ve ikincil bir hukuki statüye sahip olurdu (Kuran 9:29); İslam'dan çıkmak ise bütün klasik mezheplerde ölümle cezalandırılan bir suçtu (bölüm 3).
3. Şeriatın devlet hukuku olduğu yerlerde sonuçlar ölçülebilir ve ağırdır. Her ikisi de şeriata dayalı devletler olan İran ve Suudi Arabistan, 2025'te dünyada kayıtlara geçen idamların yaklaşık %93'ünü gerçekleştirdi.¹ On iki ülke dine hakaret veya irtidat için ölüm cezası öngörüyor.² Taliban 2025'te en az 1.110 kişiyi kamuya açık biçimde kırbaçladı.³
4. Klasik şeriata destek, nüfusunun çoğunluğu Müslüman olan birçok büyük ülkede çoğunluk görüşüdür. Pew'in 39 ülkeyi kapsayan anketinde Pakistanlı Müslümanların %84'ü şeriatın resmî hukuk olmasından yanaydı ve bunların %76'sı İslam'dan çıkanlara ölüm cezasını destekliyordu.⁴ Türkiye'de, Balkanlarda ve Orta Asya'da Müslümanların çoğu bunu reddediyor (bölüm 4.7).
5. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi iki kez şeriatın hukuk olarak uygulanması aleyhine karar verdi. Refah Partisi - Türkiye (2003) davasında şeriata dayalı bir rejimin "Sözleşme'nin değerlerinden açıkça ayrıldığını" söyledi; Molla Sali - Yunanistan (2018) davasında ise Yunanistan'ın Müslüman bir dul kadına şeriatı uygulamasının ayrımcılık olduğuna hükmetti (bölüm 6).
6. Britanya, hukuki yargı yetkisi olmaksızın şeriatın insanlara zarar verdiğinin bir vaka çalışmasıdır. Hiçbir şeriat kurumunun hukuki yetkisi yoktur; ancak şeriat, konseyler, tahkim ve kayıt dışı dinî nikâhlar aracılığıyla gayriresmî olarak işlemektedir. Hükümetin kendi incelemesi, "şeriat konseylerinin kadınlara karşı ayrımcı uygulamalarda bulunduğuna kimsenin itiraz etmediğini" tespit etti.⁵ Hükümet kaç konsey bulunduğunu bilmiyor ve bunu öğrenme planı da yok.⁶
7. Britanya'da şeriata destek büyük bir azınlığın tutumudur. 2006 ile 2024 arasındaki anketler, İngiliz Müslümanların %23 ile %43'ü arasında bir kesimin Britanya'da şeriatın bir biçimini desteklediğini ortaya koyuyor; en sonuncusunda %32'si bunu 20 yıl içinde arzu edilir buldu (bölüm 7.7).
8. Şeriat normları Britanya'nın kamusal alanında dayatılmıştır. "Şeriat kontrollü bölge" kampanyaları ve sokak devriyeleri hakkında kovuşturma yapıldı; dine hakaretle suçlanan bir öğretmen 2021'den beri saklanarak yaşıyor; polis başmüfettişi suçla polis olmaksızın başa çıkan toplulukları tarif etti. Hiçbir bölgenin hukuken şeriat altında olduğu veya polise kapalı olduğu gösterilmedi; ancak kısmi, gayriresmî bir şeriat bazı yerlerde gerçek bir güce sahip (bölüm 7.6).
9. Çözüm, herkes için tek bir hukukun uygulanmasıdır. Her evliliğin zorunlu olarak resmî nikâhla kaydedilmesi, eşitlik mevzuatının her mahkemeye uygulanması, konseylerin sayılması ve ifade özgürlüğünün mutlak biçimde korunması (bölüm 9).

Yöntem. Bu dosya üç şeyi birbirinden ayırır. İslam, yaklaşık iki milyar insan tarafından çok farklı biçimlerde yaşanan bir dindir. İslamcılık, şeriatı devletin hukuku yapmaya yönelik siyasi projedir. Müslümanlar ise insanlardır ve Batı'dakilerin çoğu Batı hukuku altında yaşar. Dosya bir hukuk sistemini, onun doktrinlerini ve onu uygulayan kurumları eleştirir; bu meşru ve gereklidir. Kamuoyu yoklamalarını yöntemleri ve sınırlılıklarıyla birlikte aktarır. Kanıtın eksik ya da tartışmalı olduğu yerlerde bunu belirtir.

2. Şeriat nedir #

2.1 Kelime #

Şeriat (Arapça şerîa) kelimesi, kelime anlamıyla "su başına giden yol" demektir. İslam teolojisinde, Allah'ın insan hayatının her alanı için çizdiği yolu ifade eder. Müslüman âlimler, ilahî iradede var olduğu hâliyle Allah'ın hukuku olan şeriatı, onu anlamaya yönelik insani çaba olan fıkıhtan, yani âlimlerin on dört yüzyıl boyunca ürettiği hukuk biliminden ayırır. İnsanlar "şeriat hukuku" dediklerinde neredeyse her zaman fıkhı, yani hukuk el kitaplarında yazılı kuralları kastederler.⁷

2.2 Dört kaynak #

Sünni hukuk bilimi, otorite sırasına göre dört kaynağa dayanır:⁷

1. Kuran; Müslümanlarca yaklaşık 610 ile 632 yılları arasında Muhammed'e vahyedilmiş, Allah'ın lafzen sözü olduğuna inanılır. Yaklaşık 6.236 ayetinden birkaç yüzü doğrudan hukuki içerik taşır.
2. Sünnet; hadislerde kaydedilen, Muhammed'in örnekliği. En otoriter Sünni derlemeler Buhari (ö. 870) ve Müslim'in (ö. 875) derlemeleridir. Zina için recm ve irtidat için ölüm cezası dahil olmak üzere ayrıntılı ceza hukukunun büyük kısmı Kuran'dan değil hadislerden gelir.
3. İcma; yetkin âlimlerin görüş birliği. Üzerinde icma bulunan bir hüküm bağlayıcı kabul edilir ve yeniden tartışmaya açılması çok zordur.
4. Kıyas; yerleşik bir hükümden yeni bir duruma analoji yoluyla akıl yürütme.

Onuncu yüzyıldan itibaren birçok Sünni hukukçu, "içtihat kapısının" (bağımsız hukuki akıl yürütme) fiilen kapandığını, dolayısıyla sonraki âlimlerin kendi mezheplerinin yerleşik hükümlerini izlemesi gerektiğini savundu. Tarihçi Wael Hallaq, bağımsız akıl yürütmenin aslında devam ettiğini ileri sürmüştür; ancak bu doktrin, klasik hükümlerin değişime neden bu kadar dirençli olduğunu açıklamaya yardımcı olur.⁸

2.3 Mezhepler #

Mezhepler birçok ayrıntıda farklılaşır. Batı hukukunu en çok ilgilendiren noktalarda (irtidat, tanıklık, miras ve boşanmada kadının statüsü, gayrimüslimlerin statüsü ve sabit cezalar) büyük ölçüde hemfikirdirler.⁷

2.4 Hukukun dalları #

Fıkıh her eylemi beş kategoriye ayırır: farz, mendup, mubah, mekruh ve haram. Namazla ilgili bir kural ile sözleşmeler, suç veya yönetimle ilgili bir kural arasında ilkesel bir ayrım yapmaz. Başlıca dalları şunlardır:

• İbadât (ibadet): namaz, oruç, zekât, hac, ritüel temizlik.
• Muâmelât (insanlar arası ilişkiler): sözleşmeler, ticaret, faiz yasağı, mülkiyet, evlilik, boşanma, velayet ve miras.
• Ukûbât (cezalar): sabit had cezaları, öldürme ve yaralama için kısas (misilleme) ve diyet (kan bedeli) ve diğer her şey için tazir (takdirî ceza).
• Siyer: savaş, barış ve gayrimüslim devletlerle ilişkiler hukuku.
• Siyaset-i şeriyye: yöneticilerin görevleri ve yönetimin meşruiyeti.

Fetva, bir âlim (müftü) tarafından verilen hukuki görüştür ve yalnızca ona uymayı seçenleri bağlar. Kadı ise hükümleri taraflar için bağlayıcı olan yargıçtır.

3. Klasik şeriat neyi gerektirir #

Bu bölüm, modern Batı hukukuyla en doğrudan çatışan klasik kuralları birincil metinlerde ve standart hukuk el kitaplarında yer aldıkları biçimiyle ortaya koyar. İngilizcede bulunabilen ve yaygın olarak kullanılan bir el kitabı olan Reliance of the Traveller (Umdetü's-Sâlik, 14. yüzyıl Şafii hukukçusu Ahmed bin Nakîb el-Mısrî'ye ait) bölüm numarasıyla alıntılanmaktadır. İngilizce çevirisi, El-Ezher Üniversitesi İslami Araştırmalar Akademisi'nin 1991 tarihli bir onay belgesini taşır.⁹ Bölüm 5, modern Müslüman âlimlerin bu kurallara nasıl yanıt verdiğini ele alır.

3.1 İrtidat #

• Hadis: "İslam dinini değiştireni öldürün" (Sahih-i Buhari 6922, sunnah.com çevirisinde).¹⁰ Bir başka hadis, bir Müslümanın canının meşru olarak alınabileceği üç durumu sayar: "evli zina eden, cana karşı can ve cemaatten ayrılarak dinini (İslam'ı) terk eden" (Sahih-i Müslim 1676; ayrıca Sahih-i Buhari 6878).¹¹
• Klasik kural: dört Sünni mezhebin tamamı ve Caferi mezhebi, akıl sağlığı yerinde, yetişkin erkek bir mürtedin öldürülmesi gerektiğini kabul ediyordu. Mezheplerin çoğu önce tövbeye davet edilmesini şart koşuyordu. Reliance of the Traveller şöyle der: "Ergenliğe ulaşmış ve akıl sağlığı yerinde bir kişi isteyerek İslam'dan dönerse öldürülmeyi hak eder" (o8.1).⁹ Hanefi ve Caferi hukukunda kadın mürted idam edilmek yerine hapsedilir; Caferi hukukunda ise Müslüman olarak doğup irtidat eden bir erkeğe tövbe fırsatı verilmez.¹²
• Sonuçları: mürtedin evliliği feshedilir ve Müslümanlardan miras alma hakkını kaybeder.

3.2 Dine hakaret #

Peygamber'e hakaret (sebbü'r-resûl) mezheplerin çoğunda ölümle cezalandırılan bir suç olarak görülüyordu. Hanbeli hukukçu İbn Teymiyye (ö. 1328), es-Sârimü'l-Meslûl ("Çekilmiş Kılıç") adlı bütün bir risale yazarak Peygamber'e hakaret eden herkesin, Müslüman olsun gayrimüslim olsun, öldürülmesi gerektiğini ve tövbenin cezayı ortadan kaldırmadığını savundu.¹³ İrtidat ve dine hakarete ilişkin bu iki kural, Batı demokrasisiyle en keskin çatışma noktasıdır; çünkü din değiştirme özgürlüğü ve dini eleştirme özgürlüğü, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 9. ve 10. maddeleriyle korunmaktadır.

3.3 Sabit cezalar (had cezaları) #

İspat. Zina, eyleme dair dört yetişkin erkek görgü tanığını (Kuran 24:4, 24:13) ya da bir itirafı gerektirir. Hanefi ve Hanbeli hukukçular itirafın dört kez yapılmasını şart koşarken Maliki ve Şafii hukukçular tek bir itirafı kabul ediyordu. Maliki mezhebi ayrıca bekâr bir kadının hamileliğini de ispat sayar; kuzey Nijerya'da kadınlara verilen birkaç recm cezasının dayanağı budur.¹² Tanık delili standardının katılığı, mahkûmiyetlerin tarihsel olarak nadir olması sonucunu doğurdu. Bu, ilkeyi değiştirmez: evlilik dışı rızaya dayalı cinsel ilişki, kırbaç ya da ölümle cezalandırılan bir suçtur. Modern uygulamada güvenceler çoğu zaman kadınları korumakta başarısız olmuştur. Pakistan'ın 1979 tarihli Hudud Kararnameleri uyarınca, tecavüzü bildiren ancak dört erkek tanık getiremeyen bir kadın, yasa 2006'da değiştirilene kadar zina nedeniyle kovuşturulma riskiyle karşı karşıyaydı.¹⁵

3.4 Kadınlar #

• Tanıklık. Kuran 2:282, borçların kayda geçirilmesi hakkında: "Ve erkeklerinizden iki tanığı şahit tutun. Eğer iki erkek yoksa, bir erkek ve iki kadın… ki kadınlardan biri yanılırsa diğeri ona hatırlatsın." (Sahih International İngilizce çevirisinden aktarılmıştır)¹⁶ Klasik hukukçular bu ilkeyi genişletti ve had davalarında kadınların tanıklığı genellikle hiç kabul edilmedi.
• Miras. Kuran 4:11: "erkeğe, iki kadının payına eşit olan."¹⁶ Savunucular, erkeklerin aileyi geçindirme yönünde yasal bir yükümlülük taşıdığını ileri sürer.
• Evlilikte velayet. Hadis: "Velisiz (veli) nikâh olmaz" (Sünen-i Ebu Davud 2085; Câmiu't-Tirmizî 1101).¹⁷ Maliki, Şafii ve Hanbeli mezhepleri, erkek velisinin rızası olmaksızın bir kadının nikâhını geçersiz sayar. Hanefi mezhebi ise yetişkin bir kadının kendi nikâhını kendisinin akdetmesine izin verir.
• Çok eşlilik. Kuran 4:3, bir erkeğe, onlara adil davranması şartıyla dört eşe kadar izin verir. Bir kadının bir kocası olabilir.
• Farklı dinden evlilik. Müslüman bir erkek Hristiyan ya da Yahudi bir kadınla evlenebilir (Kuran 5:5); Müslüman bir kadın ise gayrimüslim bir erkekle evlenemez (Kuran 2:221, 60:10).
• Reislik ve disiplin. Kuran 4:34 erkekleri kadınlar üzerinde kavvâmûn ("sorumlu", ya da "koruyucu ve geçindirici") olarak tanımlar ve en yaygın okumasıyla, kocanın itaatsiz bir eşi öğüt verip yatağını ayırdıktan sonra "dövmesine" izin verir. Bazı modern çevirmenler daraba fiilini bunun yerine "ondan ayrılın" diye çevirir. Klasik hukukçular genellikle onu lafzi olarak okurken sınırlandırıyordu: iz bırakmamak, yüze vurmamak.¹⁶
• Boşanma. Koca, mahkemeye gitmeden talak telaffuz ederek boşanabilir (Kuran 2:229–230). Boşanmak isteyen bir kadın ise genellikle ya kocasının hul' talebine rızasını almalı, bunu da tipik olarak mehrini iade ederek yapmalıdır (Sabit bin Kays'ın eşine dair hadiste olduğu gibi, Sahih-i Buhari 5273), ya da bir yargıçtan evliliği zulüm veya terk gibi sınırlı gerekçelerle feshetmesini istemelidir.¹⁸ Britanya'daki şeriat konseylerinin var olma nedeni bu asimetridir (bölüm 7.2).
• Velayet. Küçük çocukların fiilî velayeti genellikle belirli bir yaşa kadar annede kalır; bu yaştan sonra, her zaman yasal veli olan babaya geçer. Yeniden evlenen bir anne tipik olarak velayeti kaybeder.

3.5 Gayrimüslimler #

• Cizye. Kuran 9:29, Ehl-i Kitap (Yahudiler ve Hristiyanlar) ile "boyun eğmiş hâlde cizyeyi kendi istekleriyle verinceye kadar" savaşılmasını emreder.¹⁶ Klasik hukukta Yahudiler, Hristiyanlar ve daha sonra başka gruplar Müslüman yönetimi altında zimmîler ("korunan kişiler") olarak yaşayabiliyordu: Müslüman yönetimini kabul etmeleri ve cizye baş vergisini ödemeleri karşılığında canları, malları ve ibadetleri korunuyordu. Reliance of the Traveller (o11) koşulları ortaya koyar.⁹
• Ömer Ahitnamesi. İkinci halife Ömer'e (634–644) atfedilen bir dizi koşuldur; ancak tarihçiler metnini daha sonraki yüzyıllara tarihlendirir. Zimmîlerin yeni kilise inşa etmemelerini veya yıkılmış olanları onarmamalarını, haçları kamuya açık biçimde sergilememelerini, eyerli binite binmemelerini, ayırt edici kıyafet giymelerini ve Müslümanlar oturmak istediğinde yerlerinden kalkmalarını şart koşuyordu.¹⁹
• Hukuki eşitsizlik. Mezheplerin çoğunda gayrimüslimin tanıklığı bir Müslümana karşı kabul edilmiyordu ve bir gayrimüslim için kan bedeli bir Müslümanınkinden düşüktü: Reliance of the Traveller bunu bir Yahudi ya da Hristiyan için bir Müslümanınkinin üçte biri, bir Zerdüşt için on beşte biri olarak belirler (o4.9). Kan bedeli konusundaki başlıca istisna Hanefi mezhebiydi.¹²⁹
• Zimmet sistemi, ortaçağ Hristiyan Avrupası'nın büyük kısmından daha hoşgörülüydü; özellikle Yahudiler Müslüman yöneticilerin altında çoğu zaman daha iyi durumdaydı. Yine de bu, eşit vatandaşlık değil, hukuken ikincil bir statüydü.

3.6 Cihat ve dünyanın bölünmesi #

Sekizinci ve dokuzuncu yüzyıllarda yazan klasik hukukçular dünyayı dârülislam (İslam diyarı, Müslüman yönetimi altında) ve dârülharp (savaş diyarı, geri kalan her yer) olarak ayırdı; bazıları ateşkes hâlindeki topraklar için bir kategori daha ekledi. Bu terimler Kuran'da ya da hadislerde geçmez; Muhammed'den yaklaşık bir yüzyıl sonra hukukçular tarafından geliştirilmiştir.²⁰

Bu çerçevede, Müslüman yönetimini genişletmek için cihat Müslüman topluluk üzerinde kolektif bir yükümlülüktü (farz-ı kifaye). Usul, Sahih-i Müslim'de (1731) Büreyde'den rivayet edilen bir hadisten gelir. Muhammed komutanlarına şu talimatı verdi: "Müşrik olan düşmanlarınızla karşılaştığınızda onları üç yoldan birine davet edin": İslam'ı kabul etmek; reddederlerse "onlardan cizye talep edin"; ve "vergiyi ödemeyi reddederlerse Allah'tan yardım dileyin ve onlarla savaşın."²¹ Sonraki hukukçular cizye seçeneğinin hangi gayrimüslimlere uygulanacağı konusunda ayrıştı; Hanefi ve Maliki mezhepleri bunu geniş biçimde uygularken Şafii ve Hanbeli mezhepleri esas olarak Yahudiler, Hristiyanlar ve Zerdüştlerle sınırladı. Reliance of the Traveller bu kuralı yeniden ifade eder (o9.8).⁹

"Din değiştir, öde ya da savaş" özetinin dayanağı budur. Klasik hukuk biliminin bir tasviri olarak doğrudur. Tarihçiler ve Müslüman âlimler bunun pratikte ne anlama geldiği ve hâlâ geçerli olup olmadığı konusunda görüş ayrılığı içindedir. Tarihçi Rudolph Peters klasik cihat doktrinini esasen yayılmacı olarak tanımlar; âlim Esma Afsaruddin ise silahlı fetih okumasının sonraki bir hukuki gelişme olduğunu savunur.²² 632 ile 750 arasındaki Arap fetihleri, yaklaşık bir yüzyıl içinde İspanya'dan Orta Asya'ya kadar Müslüman yönetimini kurdu. Din değiştirme daha yavaştı: tarihçi Richard Bulliet, Müslümanların İran'da dokuzuncu yüzyılın ortalarına doğru çoğunluk hâline geldiğini ve 950 civarında yaklaşık %80'e ulaştığını tahmin etmiştir.²³

3.7 Eşcinsellik #

Bir hadis şöyledir: "Lut kavminin işini yaparken bulduğunuz kimseyi, yapanı da kendisine yapılanı da öldürün" (Sünen-i Ebu Davud 4462; Câmiu't-Tirmizî 1456).²⁴ Bütün klasik mezhepler erkekler arası cinsel ilişkiyi yasaklar. Cezalar her durumda ölümden (Hanbeli ve Maliki görüşleri) zina cezasına (Şafii) ve takdirî cezaya (Hanefi) kadar uzanıyordu. Bugün şeriata dayalı altı yargı bölgesi rızaya dayalı eşcinsel ilişkiler için ölüm cezası öngörmektedir (bölüm 4.6).

3.8 Faiz ve finans #

Kuran 2:275–279 ribayı (tefecilik veya faiz) yasaklar ve ısrar edenleri "Allah'tan ve Resulünden bir savaşla" tehdit eder.¹⁶ İslami finans ürünleri (maliyet artı kâr satışı, kiralama, ortaklık ve sukuk tahvilleri) faizden kaçınmak üzere tasarlanmıştır. Eleştirmenler bunların birçoğunun ekonomik özü itibarıyla faizi taklit ettiğini belirtir. Olağan sözleşme hukuku aracılığıyla işlediği için bu, Batı'da şeriatın en az tartışmalı dalıdır.

4. Bugün devlet hukuku olarak şeriat #

Nüfusunun çoğunluğu Müslüman olan hiçbir iki devlet şeriatı aynı biçimde uygulamaz. Bu devletler dört geniş gruba ayrılır. Bu bölüm, eldeki en güncel kanıtları (Eylül 2026'ya kadar) kullanarak şeriatın en fazla güce sahip olduğu devletleri anlatır.

4.1 Cezanın boyutu #

En açık tek ölçüt ölüm cezasıdır. Uluslararası Af Örgütü 2025'te dünya genelinde en az 2.707 idam kaydetti; bu, 2024'teki 1.518'e göre %78'lik bir artış ve 1981'den bu yana en yüksek toplamdır (Çin, Vietnam ve Kuzey Kore, rakamları gizli olduğu için hariç tutulmuştur).²⁵ Hukuk sistemleri şeriata dayanan iki devlet, İran (2.159) ve Suudi Arabistan (356), bu toplamın yaklaşık %93'ünü oluşturuyor.²⁵

4.2 Birinci grup: hukuk sisteminin tamamı olarak şeriat #

Afganistan. Ağustos 2021'de yeniden iktidara geldiğinden bu yana Taliban, Hanefi fıkhına ilişkin kendi okumasıyla yönetiyor.

• 21 Ağustos 2024'te 35 maddelik bir "Erdemin Teşviki ve Kötülüğün Önlenmesi Yasası" yayımladılar. Yasa, kadınların kamusal alanda yüzleri dahil bütün bedenlerini örtmelerini şart koşuyor ve kadının sesini avret (örtülmesi gereken bir şey) olarak kabul ediyor; bu nedenle kadınlar kamusal alanda şarkı söyleyemiyor veya yüksek sesle okuyamıyor.²⁶
• Kızların ortaöğretime gitmesi Mart 2022'den bu yana yasak. UNICEF, Mart 2025'te okul dışında kalan 2,2 milyon kız çocuğu saydı.²⁷
• BM uzmanları, Taliban'ın 2025'te en az 1.110 kişiyi (yaklaşık 170'i kadın) kamuya açık biçimde kırbaçladığını bildiriyor; bu sayı 2024'te en az 567 idi.²⁸
• Ağustos 2021'den bu yana kısas (misilleme) kapsamında en az 11 kişi kamuya açık biçimde idam edildi; bunlardan dördü tek bir günde, 11 Nisan 2025'te idam edildi.²⁹
• 8 Temmuz 2025'te Uluslararası Ceza Mahkemesi, Taliban'ın dinî lideri Hibetullah Ahundzade ve baş yargıç Abdülhakim Hakkani hakkında, insanlığa karşı bir suç olan toplumsal cinsiyete dayalı zulüm nedeniyle tutuklama müzekkeresi çıkardı.³⁰

İran. İslam Cumhuriyeti, Caferi (Şii) fıkhını kanunlaştırılmış bir İslami Ceza Kanunu aracılığıyla uygular.

• Af Örgütü'nün sayımına göre idamlar 2024'teki en az 972'den 2025'te 2.159'a yükseldi. İran İnsan Hakları örgütü 2025'te en az 1.639 idam kaydetti; bu, 1989'dan bu yana en yüksek sayıdır.²⁵³¹
• 2013 Ceza Kanunu'nun 225. maddesi, evli bir kişinin zinası için sabit ceza olarak recmi korumaktadır.³²
• Mayıs 2023'te İran, dini eleştiren bir Telegram kanalı yönettikleri için Yousef Mehrdad ve Sadrollah Fazeli Zare adlı iki erkeği dine hakaret suçundan astı.³³
• Eylül 2022'de başörtüsü kurallarını ihlal ettiği iddiasıyla gözaltına alınan Mahsa Amini'nin ahlak polisinin gözetiminde ölmesi ülke çapında protestoları tetikledi. Haziran 2025'e kadar en az 11 protestocu idam edilmişti.³⁴

Suudi Arabistan. Suudi mahkemeleri büyük ölçüde kanunlaştırılmamış Hanbeli fıkhını uygular.

• İdamlar 2024'te 338'e ve 2025'te rekor düzeyde 356'ya ulaştı. 2025 toplamının 240'ı uyuşturucu suçları nedeniyleydi; beşi kadındı ("büyücülük ve sihirbazlık" nedeniyle olanlar dahil) ve 188'i yabancı uyrukluydu.³⁵
• Kanunlaştırılmış ilk Kişisel Statü Kanunu (2022) asgari evlilik yaşını 18 olarak belirledi; ancak İnsan Hakları İzleme Örgütü ve Af Örgütü'ne göre erkek vesayetini yasaya yazdı ve boşanma, velayet ve mirasta kadınlara karşı ayrımcılığı sürdürdü.³⁶
• Doktora öğrencisi Salma el-Şehab, kadın haklarını destekleyen tweetleri nedeniyle 2022'de 34 yıl hapis cezasına çarptırıldı. Cezası dört yıla indirildi ve Şubat 2025'te serbest bırakıldı.³⁷

Brunei. Nisan 2019'dan bu yana tamamen yürürlükte olan Şeriat Ceza Kanunu, zina ve livata için recmle ölüm ve hırsızlık için el kesme öngörür. Uluslararası protestoların ardından Sultan, Mayıs 2019'da mevcut idam moratoryumunu bu kanunu da kapsayacak şekilde genişletti; ancak kanun yürürlükten kaldırılmadı.³⁸

4.3 İkinci grup: bir ülkenin bir bölümünde şeriat ceza hukuku #

Kuzey Nijerya. On iki kuzey eyaleti, Zamfara'dan başlayarak 1999–2001 yılları arasında şeriat ceza hukukunu kabul etti.³⁹

• Ağustos 2020'de Kano'daki bir şeriat mahkemesi, müzisyen Yahaya Sharif-Aminu'yu WhatsApp'ta paylaşılan şarkı sözleri nedeniyle dine hakaretten ölüm cezasına çarptırdı. Dava hâlâ Yüksek Mahkeme'nin önünde ve kendisi altı yılı aşkın süredir tutuklu.⁴⁰
• Mayıs 2022'de Sokoto'da Hristiyan bir öğrenci olan Deborah Samuel Yakubu, dine hakaretle suçlandıktan sonra okul arkadaşları tarafından taşlanarak ve yakılarak öldürüldü. Onu öldürmekten hiç kimse mahkûm edilmedi.⁴¹
• Kano eyaletinin dinî polisi Hisbe, Ramazan'da oruç tutmayanları ve "uygunsuz" saç kesimi yaptıranları gözaltına alıyor; Ekim 2025'te iddia edilen bir eşcinsel düğün nedeniyle 25 kişiyi gözaltına aldı.⁴²

Açe, Endonezya. Açe, kamuya açık sopa cezası içeren bir şeriat ceza kanunu (Kanun Cinayet) uygular. Şubat 2025'te iki üniversite öğrencisi rızaya dayalı eşcinsel ilişkiler nedeniyle 77 ve 82 kez sopayla dövüldü. Ağustos 2025'te iki erkek daha sarılıp öpüştükleri için her biri 76 kez sopayla dövüldü.⁴³

4.4 Üçüncü grup: ağır dinî suçlarla birlikte aile hukuku için şeriat #

Bu en yaygın modeldir. Müslümanlar için evlilik, boşanma, velayet ve miras, çoğu zaman reforma uğramış biçimde şeriat kurallarını izler ve birçok devlette dine hakaret ve irtidat ağır suçlardır.

Pakistan. Ceza Kanunu'nun 295-C maddesi, Peygamber'in adını kirletmeyi ölümle cezalandırılabilir kılar. Sosyal Adalet Merkezi, 1987 ile 2024 arasında dine hakaretle suçlanan en az 2.793 kişi, yalnızca 2025'te 362 kişi ve 1994 ile 2024 arasında dine hakaret suçlamalarının ardından yargısız olarak öldürülen en az 104 kişi saymaktadır.⁴⁴ Haziran 2024'te Swat'ta bir kalabalık, Kuran'a saygısızlıkla suçlanan bir turisti karakoldan zorla aldı, ardından linç edip yaktı.⁴⁵ Pakistan'ın 1979 tarihli Hudud Kararnameleri bir zamanlar tecavüz mağdurunun dört erkek tanık getirmesini şart koşuyordu; getiremediğinde zina (gayrimeşru cinsel ilişki) nedeniyle kovuşturulma riskiyle karşı karşıya kalıyordu. 2006 tarihli Kadınları Koruma Yasası tecavüzü yeniden olağan ceza kanununa taşıdı.⁴⁶ 2022'de Federal Şeriat Mahkemesi, faizin (riba) 2027 sonuna kadar ekonominin tamamında kaldırılmasına hükmetti.⁴⁷

Irak. Ocak 2025'te Irak parlamentosu, 1959 tarihli kişisel statü kanununu, çiftlerin bunun yerine mezhebe dayalı bir dinî kanunu seçebilmelerine imkân verecek şekilde değiştirdi. Ağustos 2025'te onaylanan Caferi (Şii) kanunu, İnsan Hakları İzleme Örgütü'nün ifadesiyle kadınları "ikinci sınıf" kılan bir kanundur; HRW, Caferi fıkhının kız çocuklarının dokuz yaşından itibaren evlendirilmesine izin verdiği ve kayıt dışı evliliklerin yasallaştırılmasının çocuk yaşta evlilik için boşluklar açtığı konusunda uyarıyor.⁴⁸

Malezya. Malezya, sivil mahkemelerin yanı sıra Müslümanların aile ve dinî meseleleri için şeriat mahkemeleri işletir. Şubat 2024'te Federal Mahkeme, Kelantan eyaletindeki 16 şeriat ceza hükmünü federal ceza hukukunun alanına müdahale ettikleri gerekçesiyle iptal etti; bu, nüfusunun çoğunluğu Müslüman olan bir demokraside bile anayasanın şeriatı sınırlayabileceğini gösterdi.⁴⁹

Moritanya. Moritanya 2018'de dine hakaret için ölüm cezasını zorunlu hâle getirerek tövbe hâlinde cezanın indirilmesi seçeneğini kaldırdı.⁵⁰

Mısır. Mısır anayasasının 2. maddesi "İslam şeriatının ilkelerinin yasamanın başlıca kaynağı olduğunu" belirtir. Aile hukuku şeriata dayanır ve "dini aşağılama" bir suçtur.⁵¹

4.5 Dördüncü grup: laik hukuk sistemleri #

Türkiye 1926'da şeriata dayalı aile hukukunun yerine İsviçre Medeni Kanunu'nun bir versiyonunu getirdi ve anayasası laik bir cumhuriyet ilan eder. Tunus 1956'da çok eşliliği kaldırdı ve 2017'de Müslüman kadınların gayrimüslimlerle evlenmesine yönelik yasağı kaldırdı. Arnavutluk, Kosova, Azerbaycan ve nüfusunun çoğunluğu Müslüman olan eski Sovyet devletlerinin çoğu laik hukuka sahiptir.⁵² Şeriat devletlerinde de reform mümkündür. Temmuz 2020'de Sudan irtidat için ölüm cezasını kaldırdı ve kamuya açık kırbaçlamaya son verdi.⁵³ BAE 2020'de evli olmayan çiftlerin birlikte yaşamasını suç olmaktan çıkardı ve "namus" suçlarına verilen hafif cezalara son verdi.⁵⁴

4.6 İrtidat, dine hakaret ve eşcinselliğin küresel hukuki haritası #

• Dine hakaret ve irtidat. Humanists International'ın Düşünce Özgürlüğü Raporu 2024, dünya nüfusunun %57'sini kapsayan 91 ülkede dine hakaret yasaları ve dine hakaret veya irtidatın ölüm cezası gerektirebileceği 12 ülke tespit etti.⁵⁵ Pew 2019'da irtidat yasaları bulunan 22 ülke saydı.⁵⁶
• Eşcinsellik. ILGA World (Mayıs 2025), 64 BM üyesi devletin rızaya dayalı eşcinsel ilişkileri suç saydığını tespit etti. Yedisinde öngörülen ceza ölüm cezasıdır: Brunei, İran, Moritanya, kuzey Nijerya, Suudi Arabistan, Yemen ve Uganda. Uganda'nın yasası şeriata dayanmaz; diğer altısı dayanır. Beş ülkede daha (Afganistan, Pakistan, Katar, Somali ve BAE) ölüm cezası uygulanabilir, ancak hukuken kesin değildir.⁵⁷

4.7 Dünyadaki Müslümanlar ne diyor #

En kapsamlı anket, 39 ülkede 38.000'den fazla yüz yüze görüşmeye dayanan Pew'in Dünya Müslümanları (2013) çalışmasıdır. Pew, şeriatın en eksiksiz biçimde uygulandığı Suudi Arabistan, İran ve Körfez ülkelerinde anket yapmadı.⁵⁸

Şeriatın "ülkenin resmî hukuku" yapılmasına destek:

Kaynak: Pew Research Center (2013).⁵⁸

Şeriatın resmî hukuk olmasından yana olan Müslümanlar arasında belirli cezaları destekleyenlerin oranı:

Kaynak: Pew Research Center (2013).⁵⁸

Bu rakamlar şeriat destekçileri içindeki oranlar olduğundan, bütün Müslümanlar içindeki oran daha düşüktür, ancak yine de yüksektir. Pakistan'da %84 şeriattan yanadır ve bunların %76'sı irtidata ölüm cezasını destekler; bu da bütün Pakistanlı Müslümanların kabaca %64'ünün bunu desteklediği anlamına gelir.

Pew'in biraz farklı bir ifadeyle ("Müslümanlar için resmî hukuk") yaptığı 2024 anketi, Malezya'da %93, Endonezya ve Bangladeş'te yaklaşık onda dokuz ve Türkiye'de 2013'teki %12'den yükselerek %32 destek tespit etti.⁵⁹ Arap Barometresi'nin 2021–22 dalgası, 2012–14'te hiçbir ülkede çoğunluk bulunmazken, Moritanya (%77), Sudan (%62), Libya (%57) ve Irak'ta (%54) din önderlerinin hükümet kararlarını etkilemesi gerektiği görüşüne katılan çoğunluklar tespit etti.⁶⁰

Buradan iki sonuç çıkar. En sert cezaları da dahil olmak üzere klasik şeriata destek, nüfusunun çoğunluğu Müslüman olan birçok büyük toplumda marjinal değil, çoğunluk görüşüdür. Aynı zamanda evrensel de değildir: Balkanlarda, Türkiye'de ve Orta Asya'da Müslümanların çoğu onu reddeder. Yanıtı yalnızca din değil; tarih, siyaset ve eğitim şekillendirir.

5. Şeriat hakkında Müslümanlar arasındaki tartışma #

İslam içinde şeriat hakkında ciddi bir tartışma vardır ve bu Batı için önemlidir; çünkü Batılı Müslümanların izleyeceği yön kısmen din önderlerinin hangi tarafta durduğuna bağlıdır.

Gelenekçiler, klasik hükümlerin vahye ve ilk âlimlerin görüş birliğine (icma) dayandığını ve kaldırılamayacağını savunur. Birçoğu, ceza hükümlerinin yalnızca meşru bir yöneticinin bulunduğu bir Müslüman devlette uygulanacağını ve azınlık olarak yaşayan Müslümanların aile ve özel hayatta şeriatı korurken yerel hukuka uyması gerektiğini ekler. Bu, Britanya'daki imamların çoğunu yetiştiren Deobendi ve Barelvi medreselerinde baskın olan tutumdur.

İslamcılar, şeriatı devlet hukuku olarak yeniden tesis etmeyi dinî bir görev sayar. Mısırlı ideolog Seyyid Kutub (1966'da idam edildi), Yoldaki İşaretler (1964) adlı eserinde, sözde Müslüman olanlar da dahil olmak üzere modern toplumların İslam öncesi bir cahiliye hâlinde olduğunu ilan etti ve cihadı yalnızca savunma amaçlı olarak niteleyen âlimlere saldırdı. Fikirleri Müslüman Kardeşler'in radikal kanadını, El-Kaide'yi ve "İslam Devleti"ni şekillendirdi.⁶¹

Reformcular, fıkhın büyük bölümünün kendi tarihsel bağlamını yansıttığını savunur. Amman Mesajı (2004–05; 50'den fazla ülkeden yaklaşık 200 âlim tarafından onaylandı), diğer Müslümanları kâfir ilan etmeyi sınırlandırdı.⁶² Yeni Mardin Bildirgesi (2010), dünyanın klasik olarak "İslam diyarı" ve "savaş diyarı" şeklinde ikiye ayrılmasının artık geçerli olmadığını belirtti.⁶³ Marakeş Bildirgesi (2016), nüfusunun çoğunluğu Müslüman olan devletlerde dinî azınlıklara tam vatandaşlık hakları tanınması çağrısında bulundu.⁶⁴ Halid Ebu'l-Fadl ve Abdullahi en-Naim gibi âlimler, irtidat için ölüm cezasının ve cihadın fetih okumasının sabit vahiy değil, insan yapımı hukuki kurgular olduğunu savunur.

Değerlendirme. Eleştirmenler, klasik metinlerin bölüm 3'te anlatılan kuralları onayladığı, bu kuralların bin yılı aşkın süre boyunca mezheplerin ortak görüşü olduğu ve reformcu bildirgelerin İslamcı hareketlerin klasik metinleri kullanmasını durdurmadığı konusunda haklıdır. Bölüm 4.7'deki anketler, bu kuralların hâlâ ne kadar yaygın biçimde desteklendiğini gösteriyor. Reformcular ise ana akım kuruluşların çerçevenin bazı bölümlerini resmen revize ettiği konusunda haklıdır. Bir demokrasi için pratik ölçüt daha dardır: sınırları içinde yaşayan hiç kimse, dinî olsun ya da olmasın, eşit vatandaşlıkla çelişen herhangi bir kurala tabi olmamalıdır.

6. Şeriat ve liberal demokrasi: nerede çatışırlar #

6.1 Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ne dedi #

Refah Partisi ve Diğerleri - Türkiye (Büyük Daire, 13 Şubat 2003) davasında Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, diğer şeylerin yanı sıra Müslümanlar için şeriatı içeren çoğulcu bir hukuk sistemi öneren İslamcı bir partinin Türkiye tarafından kapatılmasını onadı. Mahkeme 123. paragrafta alt dairenin görüşünü benimsedi:

"Özellikle ceza hukuku ve ceza muhakemesi, kadınların hukuki statüsüne ilişkin kuralları ve dinî buyruklar uyarınca özel ve kamusal hayatın her alanına müdahale etme biçimi bakımından Sözleşme'nin değerlerinden açıkça ayrılan şeriata dayalı bir rejimi desteklerken aynı zamanda demokrasiye ve insan haklarına saygı duyduğunu beyan etmek güçtür."⁶⁵

Mahkeme ayrıca her dinî topluluğun kendi hukukuna sahip olduğu çoğulcu bir sistemi de reddetti; çünkü böyle bir sistem bireyleri eşit vatandaşlar olarak korumak yerine onları dinlerinin belirlediği kurallara uymaya zorlayacaktı.⁶⁵ Bu ifade, tek bir partinin yasaklanmasının orantılı olup olmadığı değerlendirilirken kullanılmıştır ve bazı hukukçular şeriatı tek ve sabit bir sistem olarak ele aldığı için onu eleştirmiştir.⁶⁶ Yine de Avrupa'daki en otoriter yargısal görüş olmayı sürdürüyor.

Molla Sali - Yunanistan (Büyük Daire, 19 Aralık 2018) davasında aynı Mahkeme, bir Avrupa devletinin şeriatı uyguladığı gerçek bir vakayla karşılaştı. Yunanistan, Batı Trakya'daki müftülerin Müslüman azınlığa şeriatı uygulamasına izin veriyordu. Kocası vasiyetle bütün mirasını kendisine bırakmış olan Müslüman bir dul kadın, kocasının kız kardeşleri Yunan medeni hukukunun değil şeriatın uygulanması gerektiğini ileri sürünce mirasın dörtte üçünü kaybetti. Mahkeme oybirliğiyle din temelinde ayrımcılık yapıldığına hükmetti ve hiç kimsenin ait olduğu topluluk nedeniyle iradesine karşı dinî hukuka tabi kılınamayacağına karar verdi.⁶⁷ Yunanistan, Ocak 2018'de müftüye başvurmayı zaten isteğe bağlı hâle getirmişti.

6.2 Altı çatışma noktası #

Klasik şeriatı bir demokrasinin ilkeleriyle yan yana koymak altı doğrudan çatışmayı ortaya koyar:

1. Egemenlik. Bir demokraside hukuku seçilmiş bir yasama organı yapar ve onu değiştirebilir. Klasik şeriatta temel hukuku Allah koyar ve değiştirilemez.
2. Hukuk önünde eşitlik. Batı hukuku kadınları ve erkekleri, inananları ve inanmayanları eşit hukuki kişiler olarak görür. Klasik şeriat tanıklıkta, mirasta, evlilikte, boşanmada, velayette ve kan bedelinde cinsiyete ve dine göre farklı haklar tanır.
3. Din özgürlüğü. Avrupa Sözleşmesi'nin 9. maddesi din değiştirme hakkını korur. Klasik şeriat İslam'dan çıkmayı ölümle cezalandırır.
4. İfade özgürlüğü. 10. madde dini eleştirme ve alaya alma hakkını korur. Klasik şeriat dine hakareti ağır biçimde cezalandırır.
5. Ceza. 3. madde insanlık dışı veya aşağılayıcı cezaları yasaklar. Kırbaç, el kesme ve recm bu yasağın kapsamına girer.
6. Özel hayat. Demokrasiler rızaya dayalı yetişkin ilişkilerini bireye bırakır. Klasik şeriat evlilik dışı cinsel ilişkiyi ve eşcinsel ilişkileri suç sayar.

Bu çatışmalar aşırı bir okumadan değil, şeriatın ana akım klasik biçiminden kaynaklanır. Tek tek Müslümanlar; namaz, beslenme ve sadakaya ilişkin kuralları da dahil olmak üzere inançlarını demokrasiyle tam bir uyum içinde yaşayabilir. Bir devlet ya da devlet gibi davranan herhangi bir kurum ise klasik şeriatı hukuk olarak uygularken aynı zamanda eşit hakları koruyamaz.

6.3 "Yalnızca aile hukuku için" demek sorunu neden çözmez #

Tavizden yana olanlar çoğu zaman Batılı Müslümanların şeriatı yalnızca evlilik ve boşanma için istediğini söyler. Oysa aile hukuku tam da klasik eşitsizliklerin yoğunlaştığı alandır: erkeğin tek taraflı boşaması, kadının ayrılmak için rızaya veya bir yargıca ihtiyaç duyması, vesayet, çok eşlilik, velayetin babaya geçmesi ve eşit olmayan miras. Yalnızca aile hukukunu kapsayan bir şeriat sistemi, bir kadının haklarının dinine bağlı olduğu bir sistemdir. Refah ve Molla Sali kararlarının reddettiği şey budur.

6.4 Diğer demokrasiler nasıl yanıt verdi #

Ontario, Kanada. 2003'te bir grup, Ontario Tahkim Yasası kapsamında şeriata dayalı aile tahkimi planlarını duyurdu. Marion Boyd'un yaptığı bir hükümet incelemesi (2004), güvencelerle birlikte dinî tahkime izin verilmesini önerdi. Büyük ölçüde Müslüman kadın gruplarının ve İranlı-Kanadalı sürgünlerin öncülük ettiği muhalefet çok sertti. Eylül 2005'te Başbakan Dalton McGuinty "bütün Ontariolular için tek bir hukuk" ilan etti ve 2006 tarihli Aile Mevzuatı Değişiklik Yasası her inanç için dinî aile tahkimine son verdi.⁶⁸

Fransa yalnızca resmî nikâhı tanır ve dinî nikâhları resmî törenden önce alışkanlık hâlinde kıyan bir din görevlisi suç işlemiş olur (Ceza Kanunu'nun 433-21. maddesi).⁶⁹ Almanya yalnızca resmî nikâhı tanır ve şeriata dayalı yabancı aile hukukunu yalnızca sınırlı sınır ötesi davalarda uygular; kamu düzeni istisnası uyarınca tek taraflı talak gibi kuralları reddeder.

Örüntü tutarlıdır. Bu soruyu dikkatle inceleyen demokrasiler, dinî hukukun kadınlara karşı ayrımcılık yapmadan aile meselelerinde hukuki güce sahip olamayacağı sonucuna varmış ve tek bir medeni hukuku seçmiştir. Gayriresmî konseylerin hukuki bir gri alanda faaliyet gösterdiği ve birçok dinî nikâhın medeni sistemin dışında kaldığı Britanya, bu vakalar arasında en az net olanıdır. Bu dosyanın geri kalanında vaka çalışması olmasının nedeni budur.

6.5 Avrupa devletleri İslamcılığa nasıl yanıt veriyor #

Fransa. Cumhurbaşkanı Macron'un 2 Ekim 2020'de Les Mureaux'da "İslamcı ayrılıkçılığa" karşı yaptığı konuşmanın ve iki hafta sonra öğretmen Samuel Paty'nin öldürülmesinin ardından Fransa, "Cumhuriyet ilkelerine saygıyı güçlendiren" 24 Ağustos 2021 tarihli 2021-1109 sayılı Yasa'yı çıkardı. Anayasa Konseyi yasanın büyük bölümünü onadı, iki hükmünü ise iptal etti.¹³⁶ Ocak 2025 itibarıyla bir parlamento değerlendirmesi, bu yasa kapsamında feshedilen 23 dernek ve laiklik eğitimi alan 730.000 kamu görevlisi saydı.¹³⁷ Eylül 2023'te Danıştay (Conseil d'État), acele yoluyla verdiği kararda okullardaki abaya yasağını askıya almayı reddetti.¹³⁸ Mayıs 2025 tarihli bir hükümet raporu, Müslüman Kardeşler "sızmacılığını" ulusal birliğe yönelik bir tehdit olarak tanımladı.¹⁴¹

Danimarka. 2018 tarihli bir yasa, "paralel toplumlara" 2030'a kadar son vermeyi hedefledi. "Dönüşüm bölgeleri" olarak belirlenen, yoksunluk ölçütlerini karşılayan ve sakinlerinin yarısından fazlasının Batılı olmayan kökenden geldiği konut siteleri, yıkım, satış veya dönüştürme yoluyla kamuya ait aile konutlarını konutların %40'ına indirmek zorundadır.¹³⁹ Listelenen bölgelerin sayısı 2020'deki 15'ten Aralık 2025'te 5'e düştü.¹¹⁶¹⁴² Aralık 2025'te Avrupa Birliği Adalet Divanı, "Batılı olmayan" ölçütünün etnik köken temelinde ayrımcılık teşkil edebileceğine hükmetti ve davayı Danimarka mahkemelerine geri gönderdi.¹⁴⁰ Politika Danimarka'da ve Avrupa hukukunda tartışmalı olmayı sürdürüyor.

7. Britanya: vaka çalışması #

7.1 Hukuki durum #

İngiliz hukuku İngiltere ve Galler'deki herkese uygulanır ve hiçbir şeriat kurumunun devlet yetkisi yoktur. İçişleri Bakanlığı 1 Şubat 2018'de "şeriat hukukunun Birleşik Krallık'ta hiçbir yargı yetkisi yoktur ve konseyleri Birleşik Krallık yasalarına bir alternatif olarak gösterebilecek bir düzenlemeyi kolaylaştırmayız veya onaylamayız" açıklamasını yaptı.⁷⁰ Bakanlar 2026'da "şeriat hukukunun İngiltere ve Galler'de hiçbir yargı yetkisi olmadığını" yineledi.⁷¹

2021 Nüfus Sayımı, İngiltere ve Galler'de nüfusun %6,5'ini oluşturan 3,9 milyon Müslüman kaydetti; bu sayı 2011'de 2,7 milyondu (%4,9).⁷² Belirli yerlerde yoğunlaşmışlardır: Tower Hamlets'in %39,9'u, Blackburn with Darwen'in %35,0'ı, Bradford'un %30,5'i ve Birmingham'ın %29,9'u Müslümandır. Birmingham'daki Bordesley Green (%80,2) ve Bradford'daki Toller (%80,1) gibi tek tek seçim bölgeleri ezici çoğunlukla Müslümandır.⁷³ İngiliz Müslümanların çoğu Güney Asya kökenlidir ve Hanefi mezhebini izler.

"Yargı yetkisi yok" ifadesi, hukuki otoriteye ilişkin bir beyandır. Hikâyenin tamamı değildir. Şeriat Britanya'da gayriresmî olarak, ancak geniş ölçekte, beş kanal aracılığıyla işlemektedir.

7.2 Birinci kanal: şeriat konseyleri #

Nedirler. Şeriat konseyleri, çoğunlukla kadınlar için İslami boşanma olmak üzere dinî hükümler veren özel dinî kuruluşlardır. En bilineni, 1982'de kurulan ve doğu Londra'nın Leyton semtinde bulunan İslami Şeriat Konseyi'dir.

Kaç tane vardır. Kimse bilmiyor ve hükümet de öğrenmeye çalışmıyor. Adalet Bakanlığı, en son 24 Mart 2026'da olmak üzere Parlamento'ya defalarca "faaliyet gösteren şeriat konseylerinin sayısına ilişkin veri tutmadığını ve böyle bir veri üretme planı bulunmadığını" bildirdi.⁷⁴ Yayımlanmış tahminler şunlardır:

Buradan üç şey çıkar. Birincisi, yaygın olarak alıntılanan "85" rakamı resmî konseylerin bir sayımı değildir; yaklaşık üçte ikisi gayriresmî cami ve çevrimiçi hizmetlere ilişkin bir tahmindir. İkincisi, basında ve Parlamento'da sonradan dile getirilen her "85" rakamı 2009 tarihli bu tek rapora dayanır; o zamandan beri kimse yeni bir sayım yapmadı.⁷⁹ Üçüncüsü, boşanma belgesi veren her imam ve her çevrimiçi hizmet dahil edilirse, gerçek sayı büyük olasılıkla tespit edilebilen 30 ile 35 resmî konseyden daha yüksektir. Siddiqui incelemesi, aile davaları için adli yardımın 2012'de kesilmesinden sonra sayıların arttığına dair "anekdot düzeyinde kanıtlara" atıfta bulundu ve Muslim Women's Network UK, Parlamento'ya boşanma belgesi veren birçok kuruluşun kendisini konsey olarak adlandırmadığını bildirdi.⁷⁸⁸⁰ Bu, bilgide gerçek bir boşluktur. "100'ün üzerinde" gibi belirli daha yüksek bir rakama ilişkin iddiaların arkasında yayımlanmış hiçbir kanıt yoktur.⁸¹

Ne kadar kullanılıyorlar. İş yükü, konsey sayısından daha iyi belgelenmiştir. Yalnızca Leyton konseyi 2012 itibarıyla ayda 200 ile 300 dava, yani yılda kabaca 2.400 ile 3.600 dava görüyordu ve 1982 ile yaklaşık 2009 arasında 7.000'den fazla boşanma davası bildirdi.⁸² Ulusal bir toplam mevcut değildir.

Kanıtlar zarar hakkında ne gösteriyor. Theresa May'in İçişleri Bakanı iken yaptırdığı Siddiqui incelemesi, kullanıcıların %90'ından fazlasının boşanma isteyen kadınlar olduğunu ve şunu tespit etti:

"şeriat konseylerinin kadınlara karşı ayrımcı uygulamalarda bulunduğuna kimse itiraz etmedi."⁷⁸

İnceleme belirli kötü uygulamaları kaydetti: zorla evlendirilmiş bir mağdurdan konseye ailesiyle aynı anda gelmesinin istenmesi; kadınların boşanmayı sağlamak için kocalarına mali tavizler vermeye zorlanması ("erkeklerden asla" aynısı "istenmiyor"); istismar vakaları dahil arabuluculukta ısrar edilmesi; koruma politikalarının bulunmaması; heyetlerde çok az kadın bulunması; ve resmî boşanmadan sonra bile davaların yeniden açılması.⁷⁸

Casey İncelemesi (2016), konseylerin "eşin dövülmesine göz yumduğuna, evlilik içi tecavüzü görmezden geldiğine ve zorla evliliğe izin verdiğine", kadınlardan erkeklere göre "dört kata kadar daha fazla" ücret alındığına ve kadınların "yasal ihtiyati tedbirlere rağmen… istismarcı eşlerine geri dönmeleri veya uzlaştırma oturumlarına katılmaları için baskı gördüğüne" dair kanıtlar bildirdi.⁷⁷

BBC Panorama'nın gizli bir soruşturması (Nisan 2013), Leyton konseyindeki bir âlimin, kocasının kendisine vurduğunu söyleyen bir kadına polise gitmenin "son çare" olduğunu söylediğini ve konseyin, resmî bir velayet kararına rağmen çocukların şiddet uyguladığı iddia edilen bir babaya gitmesine karar verdiğini kaydetti. BBC konseyin şikâyetini reddetti.⁸³ O dönem kuzeybatı İngiltere başsavcısı olan Nazir Afzal, "kadınları risk altına sokan bazı kişiler olduğunu" söyledi.⁸³

Muslim Women's Network UK'in 2016'da Parlamento'ya sunduğu kanıtlar başka uygulamaları da sıraladı: evlilik içi tecavüzün tecavüz olarak kabul edilmemesi, kocaların anlatımlarına daha fazla ağırlık verilmesi, kadınlardan istismarı kanıtlamalarının istenmesi ve kadınlardan daha yüksek ücret alınması.⁸⁰

Önde gelen birkaç kadın hakları kuruluşu (Southall Black Sisters, IKWRO, One Law for All), Siddiqui incelemesinin fazla yumuşak olduğunu savunarak onu boykot etti ve konseylerin kaldırılması çağrısında bulundu.⁸⁴ İncelemenin heyeti, boykotun olumsuz deneyimler yaşamış ve tanıklık etmeye istekli kadınları "bulmayı zorlaştırdığını", dolayısıyla bulgularının sorunu olduğundan küçük gösteriyor olabileceğini belirtti.⁷⁸

Hükümet ne yaptı. Siddiqui heyeti, oy çokluğuyla devlet destekli bir düzenleyici kurum önerdi. Hükümet, konseylere meşruiyet kazandıracağı gerekçesiyle düzenlemeyi reddetti ve "bütün tarafların rıza gösterdiği durumlarda" onları yasaklama planı da yok.⁷⁰⁸⁵ Barones Cox'un, eşitlik mevzuatını dinî mahkemelere uygulayacak ve hukuki yargı yetkisine ilişkin asılsız iddiaları suç hâline getirecek olan Tahkim ve Arabuluculuk Hizmetleri (Eşitlik) Yasa Tasarısı, 2011 ile 2017 arasında altı yasama döneminde sunuldu. Tasarı 2012 ve 2017'de Lordlar Kamarası'nda ikinci okumadan geçti, ancak asla daha ileri gitmedi.⁸⁶ Böylece hükümetin kendi incelemesinin ayrımcılık tespit etmesinden neredeyse on yıl sonra konseyler düzenlenmemiş, sayılmamış ve yasaklanmamış olarak kalmaya devam ediyor.

7.3 İkinci kanal: tahkim #

1996 tarihli Tahkim Yasası, iki tarafın hukuki bir uyuşmazlık için bir hakem ve bir kurallar dizisi seçmesine izin verir ve mahkemeler genellikle hakem kararını tenfiz eder. 2007'de Nuneaton'da kurulan Müslüman Tahkim Mahkemesi, bunu ticari ve miras uyuşmazlıklarını şeriata göre karara bağlamak için kullanır; işlerinin yaklaşık %10'u, çoğunlukla İslami boşanmalar olmak üzere aile meseleleridir.⁷⁸⁸⁷ Cezai meseleler ve çocukların refahı tahkime konu olamaz ve kamu düzenine aykırı bir hakem kararı iptal edilebilir. Uygulamada koruma, zayıf tarafın haklarını bilmesine ve bunları kullanmaya cesaret etmesine bağlıdır. Casey İncelemesi, mahkemenin çocuk velayeti ve aile içi şiddet konularında yetkisini aştığına dair iddiaları bildirdi.⁷⁷

7.4 Üçüncü kanal: kayıt dışı dinî nikâhlar #

En çok zarar veren mekanizma budur. Kayıtlı bir binada yetkili bir kişi tarafından kıyılmayan ve resmî bir törenle birlikte yapılmayan bir nikâh (İslami evlilik töreni), İngiltere ve Galler'de yasal bir evlilik değildir.

Channel 4'ün 923 Müslüman kadınla yaptığı 2017 tarihli bir anket, dinî evlilik yapmış olanların %61'inin yalnızca nikâhı olduğunu ve bunların %28'inin yasal korumadan yoksun olduklarını bilmediğini tespit etti.⁸⁸ Casey İncelemesi, yalnızca şeriata göre yapılmış 100.000'e kadar evlilik bulunduğuna dair raporlara atıfta bulundu.⁷⁷

Kayıt dışı bir evlilikteki kadın, 1973 tarihli Evlilik Davaları Yasası kapsamında bir eşe tanınan mali çarelerin hiçbirine sahip değildir: boşanma davası yoluyla kocasının mülkünden veya emekli maaşından pay talep edemez ve otomatik olarak mirasçı olamaz. Tröst hukuku yoluyla, çocukları için veya miras mevzuatı kapsamında daha dar talepleri olabilir; ancak bunlar daha zor ve daha zayıftır.⁸⁹ Evlilikten dinî olarak çıkmasının tek yolu genellikle bir şeriat konseyidir. Gayriresmî şeriat ile İngiliz hukukundaki boşlukların birleşerek Müslüman kadınları diğer İngiliz kadınlardan daha az hakla baş başa bıraktığı yer burasıdır.

Attorney General v Akhter and Khan [2020] EWCA Civ 122 davasında, 1998'de Londra'daki bir restoranda nikâhla evlenen Nasreen Akhter, 18 yıl ve dört çocuğun ardından mali bir tazmin talep etti. Yüksek Mahkeme (2018) evliliği hükümsüz (void) saymış, bu da ona mali çarelere erişim sağlamıştı. Temyiz Mahkemesi bu kararı bozarak töreni hiçbir evlilik doğurmayan "nitelikli olmayan bir tören" olarak kabul etti.⁹⁰ 2025 tarihli MA v WK davası, İngiltere'de kıyılan bir nikâhın sonradan Pakistan'da tescil edilmesinin onu İngiltere'de geçerli kılamayacağına hükmetti.⁹¹

ITV'nin Exposure programı (Ekim 2013), iletişime geçilen 56 camiden 18'inin 14 yaşındaki bir kız çocuğunun dinî nikâhını ayarlamayı kabul ettiğini tespit etti.⁹² Şubat 2023'ten bu yana, yasal olarak bağlayıcı olmayan bir dinî tören dahil, 18 yaşından küçük herhangi birinin evliliğini ayarlamak suçtur.⁹³

Hükümetin Temmuz 2026 tarihli "Tying the Knot" (Dünya Evine Girmek) istişaresi, imamlar dahil yetkili nikâh memurlarının her yerde yasal olarak geçerli evlilikler kıymasına izin verecek ve İslami icap ve kabul alışverişini rıza olarak tanıyacaktır. Siddiqui incelemesinin önerdiği, kayıt dışı nikâh kıymaya yönelik suç tanımını önermemektedir.⁹⁴

7.5 Dördüncü ve beşinci kanallar: finans ve vasiyetnameler #

İslami finans tamamen İngiliz sözleşme hukuku ve finansal düzenlemeler çerçevesinde işler. Birleşik Krallık, Müslüman dünyası dışındaki ilk devlet sukukunu (İslami tahvil) 2014'te 200 milyon sterlin olarak, ikincisini ise 2021'de 500 milyon sterlin olarak ihraç etti.⁹⁵ Az sayıda hak sorunu doğurur.

İngiliz hukuku vasiyetçilerin mallarını diledikleri gibi bırakmalarına izin verir; dolayısıyla bir Müslüman, oğulların kızların payının iki katını aldığı şeriat paylarını kullanarak vasiyetname yazabilir. Mart 2014'te Hukuk Derneği (Law Society), avukatların bu tür vasiyetnameleri hazırlamasına yardımcı olmak için bir uygulama notu yayımladı; hukukçuların ve kadın gruplarının protestoları üzerine Kasım 2014'te notu geri çekti ve başkanı şöyle dedi: "Notu geri çektik ve özür dileriz."⁹⁶

7.6 "Girilemeyen bölgeler": kamusal alanda şeriat normları #

Birçok İngiliz, ülkenin bazı bölgelerinin şeriat normlarının hüküm sürdüğü "girilemeyen bölgeler" hâline geldiğine inanıyor. King's College London ve YouGov'un Eylül 2026'da yayımlanan bir araştırması, Birleşik Krallık'taki yetişkinlerin %34'ünün Londra'da şeriatın hâkim olduğu ve gayrimüslimlerin giremediği bölgeler bulunduğuna inandığını; %36'sının buna katılmadığını tespit etti.¹⁰⁰ Birçok insan bu inancı yaşanmış olaylar nedeniyle taşıyor. Bu bölüm önce bu kaydı ortaya koyuyor, ardından iddianın en güçlü versiyonlarını kanıtlarla sınıyor.

Belgelenen: kamusal alana şeriat dayatma girişimleri. Temmuz 2011'de Waltham Forest, Tower Hamlets ve Newham'ın dört bir yanına alkolü, sigarayı, müziği ve kumarı yasaklayan, "Şeriat kontrollü bir bölgeye giriyorsunuz. İslami kurallar uygulanır" yazılı çıkartmalar yapıştırıldı. Vaiz Anjem Choudary sorumluluğu üstlendi, devriye gezmeye istekli "yüzlerce, hatta binlerce" kişisi olduğunu söyledi ve amacın "uzun vadede bir İslam Emirliği'nin tohumlarını atmak" olduğunu belirtti.¹⁰⁷ Ocak 2013'te kendini "Müslüman Devriyesi" olarak adlandıran bir grup, Whitechapel, Shoreditch ve Bethnal Green'de içki içenlere, el ele tutuşan bir çifte, kıyafeti nedeniyle bir kadına ve eşcinsel olduğunu düşündüğü kişilere müdahale ederek onlara Müslüman bir bölgede olduklarını söylerken kendini kaydetti. Üç üye Aralık 2013'te hapse atıldı ve başka devriyeleri yasaklayan kararlara tabi tutuldu.¹⁰⁸ Choudary 2016'da "İslam Devleti"ni desteklemekten hapse atıldı ve Temmuz 2024'te terör örgütü El-Muhacirun'u yönetmekten en az 28 yıl olmak üzere ömür boyu hapis cezasına çarptırıldı.¹⁰⁹ Almanya da aynı şeyi 2014'te Wuppertal'da gördü; orada üzerinde "Şeriat Polisi" yazan yelekler giymiş erkekler sokaklarda devriye gezdi; sonunda mahkûm edildiler.¹¹⁷

Belgelenen: polisi dışarıda tutan topluluklar. Ocak 2014'te Polis Başmüfettişi Tom Winsor, Midlands'de "polisin asla gitmediği, çünkü asla çağrılmadığı" şehirler bulunduğunu ve bazı "başka göklerin altında doğmuş toplulukların… polisi hiç işin içine katmayacağını", çünkü "topluluğun bununla kendi başına ilgilendiğini" söyledi.¹⁰⁵ Bu, ülkenin kıdemli polis müfettişinin, suçun hukuk yerine gayriresmî topluluk otoritesi tarafından ele alındığı bölgeleri tarif etmesidir. Hükümetin saymadığı veya düzenlemediği şeriat konseyleri, bu gayriresmî otoritenin bir parçasıdır (bölüm 7.2).

Belgelenen: okullar, seçimler ve ifade üzerinde dinî baskı.

• Truva Atı soruşturması (Peter Clarke, Temmuz 2014), "Birmingham'daki birkaç okula hoşgörüsüz ve saldırgan bir İslamcı anlayış sokmak amacıyla, birbiriyle bağlantılı bir dizi kişi tarafından yürütülen koordineli, kasıtlı ve sürekli bir eylem" tespit etti.¹¹¹ Olayı başlatan isimsiz mektup muhtemelen bir sahtekârlıktı ve kıdemli öğretmenlere karşı açılan disiplin davaları, düzenleyici kurumun usul hataları nedeniyle 2017'de düştü; ancak soruşturmanın okullara ilişkin bulguları geri çekilmedi.¹¹¹
• Bir seçim mahkemesi 2015'te, 101 imamın Müslümanlara ona oy vermenin dinî görevleri olduğunu söyleyen bir mektup imzalamasının ardından uygulanan "usulsüz manevi nüfuz" dahil yolsuzluk ve yasa dışı uygulamalar nedeniyle Tower Hamlets belediye başkanı Lutfur Rahman'ın seçimini geçersiz kıldı. Rahman 2022'de yeniden belediye başkanı seçildi.¹¹²
• 2021'de dine hakaret konulu bir derste Muhammed'in bir karikatürünü gösteren Batley Grammar School öğretmeni, okulun önündeki protestoların ardından uzaklaştırıldı ve ailesiyle birlikte saklanmaya başladı. Hükümetin Khan İncelemesi (Mart 2024), öğretmenin okulu, belediye ve polis tarafından "tamamen ve bütünüyle yüzüstü bırakıldığını" tespit etti ve daha geniş bir "özgürlüğü kısıtlayan taciz" örüntüsü belirledi: insanları kendilerini sansürlemeye yöneltmek için tasarlanmış yıldırma.¹¹³
• 2023'te Wakefield'da otizmli bir öğrencinin okulda bir Kuran'a hafifçe zarar vermesinin ardından dört öğrenci uzaklaştırıldı, polis bir "suç teşkil etmeyen nefret olayı" kaydetti, çocuğun annesi bir cami toplantısında özür diledi ve çocuk ölüm tehditleri aldı.¹¹⁴

Bu vakalarda şeriatın dine hakaret normu, İngiliz hukukunun böyle bir normun var olmadığını söylediği yerlerde, korku yoluyla fiilen uygulandı.

Belgelenen: derin yerleşim ayrışması. Casey İncelemesi (2016), Blackburn, Birmingham, Burnley ve Bradford'da %70 ile %85'i Müslüman olan seçim bölgeleri tespit etti ve ayrışmanın arttığı konusunda uyardı.¹¹⁰ 2021 Nüfus Sayımı'nda Birmingham'daki Bordesley Green'in %80,2'si ve Bradford'daki Toller'in %80,1'i Müslümandı.⁷³

Belgelenen: devletin yüzleşmekten kaçınması. Ekim 2025'te Londra Emniyet Teşkilatı (Metropolitan Police), ilçenin büyük Müslüman nüfusunu ve "ciddi bir kargaşanın gerçekçi olasılığını" gerekçe göstererek "Whitechapel'i İslamcılardan geri almak" amaçlı bir protestoyu Tower Hamlets'in tamamında yasakladı.¹⁰⁶ Eleştirmenler bunun bütün bir ilçeyi bir tür siyasi protestoya kapattığını savundu. Çocuk istismarı çetelerine ilişkin Casey denetimi (2025) ve Khan İncelemesi, yetkililerin ırkçılık veya dinî hassasiyetleri incitme suçlamalarından korktukları durumlarda harekete geçmekte ağır davrandığını tespit etti.¹¹³¹¹⁹

En güçlü iddiaların sınanması. Sıkça iki daha güçlü iddia dile getiriliyor ve bunlara ilişkin kanıtlar daha zayıf.

• Şeriatın Britanya'nın bazı bölgelerinde yürürlükteki hukuk olduğu. Hiçbir bölge hukuki anlamda şeriat hukuku altında değildir: şeriat konseylerinin hukuki yargı yetkisi yoktur ve hiçbir mahkeme veya polis teşkilatı böyle bir yetkiyi tanımaz.⁷⁰ Adı belirtilen belirli iddialar geçerliliğini koruyamadı. 2015'te Fox News konuğu Steve Emerson, gayrimüslimlerin Birmingham'a "hiç gitmediğini" söyledi; özür diledi ve düzenleyici kurum Ofcom yayının "esaslı biçimde yanıltıcı" olduğuna hükmetti.¹⁰¹ 2024'te eski bakan Paul Scully, Tower Hamlets ve Sparkhill'i "girilemeyen bölgeler" olarak nitelendirdiği için özür diledi.¹⁰² Başkan Trump'ın Eylül 2025'te BM'de Londra'nın "şeriat hukukuna geçmek" istediğini söylemesinin ardından Full Fact buna dair hiçbir kanıt bulamadı.¹⁰³
• Polisin bu bölgelere giremediği. Hükümetin tutumu, "Birleşik Krallık'ta Birleşik Krallık yasalarının uygulanamadığı hiçbir bölge bulunmadığı" yönündedir (Dışişleri Bakanlığı, 2016).¹⁰⁴ Hiçbir polis teşkilatı aksini söylemedi ve Winsor'un yorumu polisin giremediğiyle değil, polisin çağrılmadığıyla ilgiliydi. Bu, hükümetin kendi anlatımıdır ve bunu hiçbir bağımsız kurum ölçmüyor.

Hüküm. Kanıtlara göre, Britanya'da şeriatın İngiliz hukukunun yerini aldığı veya polisin gidemediği bölgeler bulunduğu yönündeki lafzi iddia kanıtlanmış değildir ve adı verilen örnekler geri çekilmiştir. Kanıtlanmış olan ise başlı başına ciddidir. İslamcılar şeriat bölgeleri ilan etmeye ve buralarda devriye gezmeye çalıştı. Bazı topluluklar uyuşmazlıkları, hatta suçları polis yerine kendi içlerinde ele alıyor ve bunu devletin saymamayı ya da düzenlememeyi seçtiği dinî bir otorite altında yapıyor. Dine hakaret normları yıldırma yoluyla uygulandı ve yetkililer hedef alınan kişileri defalarca yüzüstü bıraktı. Şeriatın kısmi, gayriresmî bir versiyonu bazı bölgelerde hukuki gücü olmaksızın, ancak gerçek bir toplumsal güçle işliyor. Birçok insan buna girilemeyen bölge diyor ve gerçek bir şeyi tarif ediyorlar.

İsveç bunun ne kadar ileri gidebileceğini gösteriyor. İsveç polisi, 2025'te 65 olan ve 19'u "özellikle kırılgan" olan "kırılgan bölgelerin" bir listesini yayımlıyor. Polis bunları "paralel toplumsal yapıların" (kendi ekonomisi ve adalet sistemi olan yerel bir toplumsal düzen), şiddet içeren dinî aşırılıkçılığın ve tanıklık etmekten korkan sakinlerin bulunduğu bölgeler olarak tanımlıyor. İsveç polisi "girilemeyen bölge" etiketini reddediyor, ancak bu bölgeler hakkındaki tanım onların kendi tanımıdır.¹¹⁵ Danimarka, yoksunluk ölçütlerini ve Batılı olmayan sakinlerin oranını kullanarak "paralel toplumları" yasal olarak belirliyor; bilinçli bir yıkım ve yeniden iskân politikasının ardından bunların sayısı 2020'deki 15'ten 2025'te beşe düştü.¹¹⁶¹⁴² Şubat 2018'de Almanya'nın o dönemki şansölyesi Angela Merkel, "kimsenin gitmeye cesaret edemediği" bölgelerin var olduğunu ve "bunları adıyla anmak ve onlar hakkında bir şey yapmak gerektiğini" söyledi.¹¹⁸

7.7 İngiliz Müslümanlar şeriat hakkında ne diyor #

Aşağıdaki her anketin sınırlılıkları vardır. "Şeriat" nadiren tanımlanır, bu nedenle bazı katılımcılar yasal bir kanunu değil kişisel dinî pratiği kastediyor olabilir ve birkaç anket yalnızca Müslümanların nüfusun en az %20'sini oluşturduğu bölgelerden örneklem almıştır; bu da sonuçları daha yoksun ve daha muhafazakâr topluluklar yönünde çarpıtır. Bu çekinceyle birlikte sonuçlar tutarlıdır: Britanya'da şeriatın bir biçimine destek her ankette bir azınlık tutumudur, ancak büyük bir azınlığın tutumudur.

Aynı 2024 anketi, İngiliz Müslümanların %52'sinin Peygamber'in resimlerini göstermenin yasa dışı hâle getirilmesini arzu edilir bulacağını ve %32'sinin İslam'ın ulusal din ilan edilmesini isteyeceğini tespit etti.¹²⁵ Eleştirmenler, soruların sıralamasının katılımcıları yönlendirdiğini söyledi; Henry Jackson Society ise savunuculuk yapan bir düşünce kuruluşudur.¹²⁶ 2015 Channel 4 anketi ayrıca katılımcıların %86'sının Britanya'ya güçlü bir aidiyet duygusu hissettiğini tespit etti.¹²³

Kıta Avrupası'nda da benzer veya daha yüksek rakamlar görülüyor. Türk ve Fas kökenli Müslümanlar üzerine altı ülkede yapılan bir araştırmada (saha çalışması 2008), yerli Hristiyanlarda %13'e karşılık, katılımcıların %65'i dinî kuralların yaşadıkları ülkenin yasalarından daha önemli olduğunu söyledi.¹²⁷ Ifop'un Fransız Müslümanlar üzerine 2025 anketi, %46'sının yaşadıkları ülkede İslam hukukunun uygulanmasını istediğini tespit etti (%15 tamamen, %31 kısmen).¹²⁸ Viyana'da yapılan bir gençlik araştırması (2024), genç Müslümanların %41'inin dinî kuralları Avusturya hukukunun üstünde tuttuğunu tespit etti.¹²⁹

Genel İngiliz kamuoyunun görüşü açıktır. 2025 tarihli bir YouGov anketinde katılımcıların %53'ü İslam'ın İngiliz değerleriyle bağdaşmadığını, %25'i ise bağdaştığını söyledi.¹³⁰ Bir başka ankette %59 şeriat mahkemelerinin yasaklanması gerektiğini, %16 ise izin verilmesi gerektiğini söyledi.¹³¹

7.8 Britanya'da İslamcı hareket #

İngiliz Müslümanların çoğu İslamcı değildir, ancak örgütlü İslamcılık belgelenmiş bir varlıktır:

• Hükümetin Müslüman Kardeşler İncelemesi (2015), Müslüman Kardeşler ile bağlantılı kişilerin zaman zaman ulusal Müslüman temsil kuruluşları, öğrenci örgütleri, hayır kurumları ve bazı camiler üzerinde "büyüklükleriyle orantısız" bir nüfuza sahip olduğunu ve hareketin ideolojisinin ve taktiklerinin bazı yönlerinin "değerlerimize aykırı" olduğunu tespit etti.¹³²
• Şeriatla yönetilen küresel bir hilafet için açıkça kampanya yürüten ve onlarca yıl boyunca Britanya'da yasal olarak faaliyet gösteren Hizb-ut Tahrir, 19 Ocak 2024'te terör örgütü olarak yasaklandı.¹³³
• MI5 Ekim 2024'te terörle mücadele dosyalarının yaklaşık %75'inin İslamcı aşırılıkçılıkla, %25'inin ise aşırı sağla ilgili olduğunu söyledi.¹³⁴
• Prevent'e İlişkin Bağımsız İnceleme (William Shawcross, 2023), "Prevent'in şiddet yanlısı olmayan İslamcı aşırılıkçılığa karşı koymak için yeterince şey yapmadığını" ve aşırı sağ ile İslamcılık arasında "bir çifte standart" bulunduğunu tespit etti.¹³⁵

7.9 Britanya'dan sekiz vaka #

1. Panorama, 2013. Bir şeriat konseyi âlimi, görünüşe göre istismar mağduru olan bir kadına polisin "son çare" olduğunu söyledi; konsey, bir mahkeme kararına rağmen çocukların şiddetle suçlanan bir babaya gitmesine hükmetti.⁸³
2. Siddiqui incelemesi, 2018. Hükümetin kendi incelemesi, konseylerin kadınlara karşı ayrımcılık yaptığına "kimsenin itiraz etmediğini" tespit etti.⁷⁸
3. Attorney General v Akhter, 2020. 18 yıllık ve dört çocuklu bir nikâh evliliğinin hiç evlilik olmadığına hükmedildi.⁹⁰
4. ITV, 2013. 56 camiden on sekizi 14 yaşındaki bir çocuğun evliliğini ayarlamayı kabul etti.⁹²
5. Hukuk Derneği (Law Society), 2014. Bir meslek kuruluşu, "gayrimüslimlerin mirasçı olamayacağı" kuralı dahil şeriata uygun vasiyetnamelere ilişkin bir rehber yayımladı, ardından onu geri çekti ve özür diledi.⁹⁶
6. Truva Atı, 2014. Resmî soruşturma, Birmingham okullarına "hoşgörüsüz ve saldırgan bir İslamcı anlayış" sokmaya yönelik eylemler tespit etti.¹¹¹
7. Tower Hamlets, 2015. Bir seçim kısmen "usulsüz manevi nüfuz" nedeniyle geçersiz kılındı.¹¹²
8. Batley, 2021 ve sonrası. Bir öğretmen dine hakaret suçlamasının ardından saklanmak zorunda kaldı ve bir hükümet incelemesine göre yetkililer tarafından "tamamen ve bütünüyle yüzüstü bırakıldı".¹¹³

İki İngiliz davası, mahkemelerin tek hukuk ilkesini koruduğunu gösteriyor. Sulaiman v Juffali (2002) davasında Yüksek Mahkeme, İngiltere'de telaffuz edilen bir talakı tanımayı reddetti.⁹⁷ Uddin v Choudhury (2009) davasında bir kadının ödenmemiş mehrine (mehir) ilişkin talebi olağan bir sözleşme olarak tenfiz edildi ve Temyiz Mahkemesi kayınpederinin temyiz başvurusuna izin vermedi.⁹⁸

7.10 Çocuk istismarı çeteleri skandalı nedir ve ne değildir #

Çocuk istismarı çeteleri (grooming gangs) skandalı sıklıkla şeriatla ilişkilendirilir. Rotherham, Rochdale, Telford, Oldham ve başka yerlerdeki başarısızlıklar gerçek ve vahimdi; 2025 tarihli Casey ulusal denetimi, yetkililerin faillerin etnik kökeninden "kaçındığını" ve bunların yaklaşık üçte ikisinin etnik kökeninin kayda geçirilmediğini tespit etti.¹¹⁹ Ancak failler, onların suçlarını kınayan şeriat hukukunu uygulamıyordu. Skandal, kısmen ırkçı olarak nitelendirilme korkusundan kaynaklanan, çocukları korumadaki kurumsal başarısızlığın kanıtıdır. Şu anda ulusal ve yasal dayanaklı bir soruşturmanın konusudur.

8. Taviz lehinde ve aleyhinde argümanlar #

8.1 Şeriata yer açılması lehine öne sürülen argümanlar #

1. Din özgürlüğü. Müslümanların 9. madde uyarınca inançlarına göre yaşama hakkı vardır. Birçok kadın için dinî boşanma, yalnızca dinî bir kurumun verebileceği dinî bir zorunluluktur.
2. İsteğe bağlılık. Konseylerin ve mahkemelerin zorlayıcı bir gücü yoktur ve yetişkinler onları kullanmayı kendileri seçer.
3. Eşit muamele. Yahudi Beit Din mahkemeleri ve Katolik mahkemeleri de aynı şekilde işler.
4. Pratik yardım. Konseyler, kocaları boşanmayı reddeden kadınları evliliklerinden kurtarır.
5. Açıkta olması daha iyi. Bir yasak konseyleri yeraltına iterdi; Siddiqui incelemesi ve Muslim Women's Network UK bu argümanı dile getirdi.⁷⁸⁸⁰
6. Ekonomik fayda. İslami finans yatırım getirir.

8.2 Aleyhte öne sürülen argümanlar #

1. Kurallar tasarımı gereği eşitsizdir. Erkeklerin istedikleri zaman ayrılabildiği, kadınların ise izin istemek zorunda olduğu bir boşanma sistemi yalnızca kötü uygulamada değil, yapısı itibarıyla ayrımcıdır.
2. "İsteğe bağlı" çoğu zaman özgür değildir. Aile ve topluluk baskısı ve yasal haklardan habersiz olmak, birçok kadının özgürce seçim yapamadığı anlamına gelir.
3. Kayıt dışı evlilikler kadınları yasal korumadan yoksun bırakır; Akhter davasının gösterdiği gibi.
4. Düzenleme yok, hukuki güvence yok. Eğitim, kayıt tutma, itiraz veya koruma şartları yoktur. Hükümet kaç konsey bulunduğunu bile bilmiyor.
5. Diğer inançlarla karşılaştırma göründüğünden daha zayıftır. Parlamento, Yahudi boşanma sorununu, mahkemelerin dinî boşanma verilene kadar resmî boşanmayı bekletmesine imkân tanıyan 2002 tarihli Boşanma (Dinî Evlilikler) Yasası ile ele aldı. Yasa, bir yönetmelikle genişletilebilecek olmasına rağmen İslami evliliklere hiçbir zaman genişletilmedi.⁹⁹ Yahudi ve Quaker düğünlerinin ayrıca camilerde bulunmayan kendi yasal kayıt düzenlemeleri vardır.
6. Rakip bir otoriteyi olağanlaştırır. Her taviz, başka meşru bir hukuk kaynağı bulunduğuna işaret eder ve bölüm 7.7'deki anketler büyük bir azınlığın zaten bundan yana olduğunu gösteriyor.
7. Tek hukuk. Bir vatandaşın hakları, içinde doğduğu dinî topluluğa bağlı olmamalıdır.

8.3 Değerlendirme #

Klasik şeriat, modern demokratik bir toplumda hukuk olmaya uygun değildir. İrtidat, dine hakaret, kadınlar, gayrimüslimler ve cezalara ilişkin temel kuralları eşit vatandaşlıkla çatışır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi bunu iki kez söyledi. Onu en eksiksiz biçimde uygulayan devletler idamda ve kırbaçlamada dünyaya öncülük ediyor.

Şeriat, hukuki yargı yetkisi olmasa bile bugün Britanya'da kadın haklarına zarar veriyor. Kayıt dışı evlilikler, düzenlenmeyen ve sayılmayan konseyler ve topluluk baskısı birlikte birçok Müslüman kadını diğer İngiliz kadınlardan daha az hakla baş başa bırakıyor. Hükümetin kendi incelemesi 2018'de ayrımcılık tespit etti ve pek bir şey değişmedi.

İngiliz Müslümanlar arasında şeriata destek marjinal değil, büyük bir azınlığın tutumudur. En son ulusal anketlerde yaklaşık üçte biri Birleşik Krallık'ta şeriatın arzu edilir olacağını söylüyor. Bu da İngiliz hayatını hangi hukukun yöneteceği sorusunu teorik değil, güncel bir soru hâline getiriyor.

Şeriat Britanya'nın bazı bölgelerinde zaten gayriresmî bir güce sahip. Şeriat devriyesi girişimleri, polis dışında işleyen topluluk adaleti, düzenlenmeyen konseyler ve dine hakaret gerekçesiyle yıldırma resmî kaynaklarca belgelenmiştir. Adı belirtilen bölgelerde İngiliz hukukunun yerinden edildiği yönündeki lafzi iddia kanıtlanmış değildir ve bu dava, belgelenmiş olana dayandığında en güçlüdür.

Çözüm, herkes için uygulanan tek bir hukuktur. Kişisel inanç özgür kalmalıdır; dinî kurumların, hukukun bireylere sağladığı korumayı resmî ya da gayriresmî biçimde çiğneme gücü olmamalıdır.

9. Ne düzeltirdi #

Bu önlemler Siddiqui incelemesinden, Casey İncelemesi'nden, Barones Cox'un yasa tasarısından ve kadın hakları gruplarından derlenmiş olup muhtemel etkilerine göre sıralanmıştır.

1. Her evliliğin zorunlu olarak resmî kayda geçirilmesi; Siddiqui incelemesinin önerdiği gibi, kayda geçirildiğinden emin olmadan nikâh kıyan herkes için bir suç tanımıyla birlikte.⁷⁸
2. 2002 tarihli Boşanma (Dinî Evlilikler) Yasası'nın Siddiqui'nin önerdiği gibi bir yönetmelikle İslami evliliklere genişletilmesi; böylece medeni mahkemeler dinî boşanmayı reddeden kocalar üzerinde baskı kurabilir.⁷⁸
3. Eşitlik mevzuatının bütün tahkimlere uygulanması ve Cox tasarısının önerdiği gibi, bir kurumun sahip olmadığı hukuki yargı yetkisini iddia etmenin suç hâline getirilmesi.⁸⁶
4. Sayın ve yayımlayın. Hükümet konseylerin sayısını ve dinî boşanmaların hacmini kayda geçirmelidir. Ölçmeyi reddettiği şeyi yönetemez.
5. İstismardan veya bir çocuğa yönelik riskten haberdar olan her dinî kurum için mutlak koruma yükümlülükleri.
6. Aile hekimleri, nikâh memurları, okullar ve topluluk grupları aracılığıyla kadınlara haklarının anlatılması.
7. Dine hakaretle suçlanan kişilere yönelik tehditleri kovuşturarak ve hiçbir kamu kurumunun dinî hassasiyetlerin incitilmesini disiplin gerekçesi saymamasını sağlayarak ifade özgürlüğünün istisnasız korunması.

10. İddialar ve kanıtlar #

11. Kaynaklar #

Aşağıdaki dipnotlar, bölüm 4 ile 10 arasındaki her iddianın kaynağını verir. Bölüm 1 ile 3'ün kaynakları kendi dipnotlarında yer alır.

Sonraki: Savaş üzerine Kuran →